BEYNIN GIZLI HAYATI

 

BEYINLE ILGILI SON ARASTIRMALAR HAKKINDA TUM BILMEK ISTEDIKLERINIZ

 

BEBEK,COCUK,GENC,YETISKIN VE YASLIDA BEYIN

 

DEVAMI ASAGIDA VAR………….LUTFEN YINE UGRAYIN. 10 Mayis 2002

 

 

GECMISTE SANILANIN AKSINE,SON ARASTIRMALARA GORE 1990 LI YILLARDA BEYNIN KENDINI YENILEDIGI,ILERI YASLARDA DAHI YENI NORONLAR URETTIGI KESINLESTI.HATTA SUREKLI EGZERSIZ,MUNTAZAM SPOR YAPANLARDA  BEYNIN COK DAHA GENC KALDIGI DA KANITLANDI .HATTA ESKIDEN BEYIN KRIZI NEDENLI FELC OLANLARDA ILK BIR YILDA NE HAREKETLILIK KAZANIRSA KISI,HAREKET KABILIYETININ ANCAK O KADAR OLACAGINI SANILIRDI.YANLIS!!! ISRARLI VE HERGUN UZMAN YARDIMI VE EGITIMLE FELCI EL,KOL HEMEN HEMEN ESKISINE YAKIN ISLEV KAZANABILIYOR;AMA ISRARLA EGITIM,TERAPI VE EGZERSIZLERLE.NETICEDE BEYINDE OLEN VE KUCULEN HUCRELER BILINMEYEN BIR SEKILDE YENILENIYOR VE HAREKET KABILIYETI KAZANILIYOR...HASTAYA SAGLAM ELI,KOLU KULLANDIRTILMIYOR BU EGITIMDE KI SUREKLI KULLANAMADIGI KOLU EGITILSIN,KULLANILSIN DIYE.NETICEDE BEYINDE KRIZ NEDENI ILE OLEN,HASARLANAN VE KUCULEN MERKEZ,ESKI HACMINE,BUYUKLUGUNE ULASIYOR ARASTIRMALARLA TESPIT EDILDIGINE GORE.ALZHAYMIRIN ASISI DA UFUKTA GORUNDU AMA DAHA YILLAR SUREBILECEK BIR CALISMA GEREKIYOR-AMA 40-50 LI YASLARDAKILER BU ASIYI GOREBILECEKLER MUHTEMELEN.BEYNINIZI HER TURLU KULLANIN;UYARIN;HEP MERAKLI OLUN;HEP YENI SEYLER OGRENIN SUREKLI;SIMDIYE KADAR ILGI ALANINIZA GIRMEMIS SEYLERI KESFEDIN;OGRENIN; SPOR YAPIN.

http://www.pbs.org/wnet/brain/outreach/print.html beyin,genclikle ilgili kurum ve universitelere,psikiyatri ve psikologlar derneklerine,egitimcilere,terapistlere,Saglik Bakanligina; bu sayfanin en altindaki adrese mesaj cekerek ya da verilen adrese mektup yazarak  bu programdaki beyinle ilgili,GENCLIK BEYNI VE YETISKIN BEYNI BASILI DOKUMANIN TAMAMINI  'EGITIM AMACLI" bedava talep edebilirsiniz ama ilk basvuran 15000 kisiye HANGISINI VEYA IKISINI DE ISTIYORSA IKISI BIRDEN verilecek ve de neden istediginizi yazmaniz isteniyor. Ben ikisini de istedim geldi;gerekce olarak"once kendimi egitmek,ogrenmek istedigimi,sonra da webimde ilgili bilgileri Turkce olarak Turkiye'de gencleri,aileleri,halki egitmek icin" kullanacagimi bildirdim.Kendi gerekcenizi yazin ve her ikisini de isteyin!Hatta icinden cikan kartta,eger ilerideki benzeri egitim programlarindan egitim brosurleri ,basili dokuman istersem doldurup iade etmek uzere kart da cikti. Icindekileri daha sonra sizlerle parca parca surekli paylasmak istiyorum.

"15,000 each, of the Teen Guides and the Adult Guides, are being distributed to public television stations, partner organizations, and formal educational venues. 15,000 adult Guides will also be available to public television stations and partner organizations.

Obtaining Copies
While supplies last, individuals can request them by e-mailing us at guiderequest@thirteen.org. Please briefly describe how you plan to use the materials. You also may mail requests to Teen Brain Guide or Adult Guide, PO Box 245, Little Falls, New Jersey 07424-0245."

BEYNIMIZ-depresyon,otekiler  sayfalarimi gezin.

LISA SIZOFRENI MI?

 

Lisa diyecegimiz kiz endiseli kendisi ve yasam tarzi hakkinda.Onun hatira defteri hayali ama yazdigi problemleri gercek.Herkes  bu dusunce ve hislerin bazilarini yasayabilir.Ama bazi kisilerde, az da olsa birkac kiside –dunyada her 100 kisiden bir kiside- bu belirtiler sizofreni teshisine sebep olabilir.

  

“ Sevgili Hatira Defterim, 

Bende birseyler yolunda gitmiyor;birseyler yanlis!Bu gercegi simdi kabul etmek zorundayim. Aylardir bu problemi inkar ediyorum;yokmus var sayiyorum;bahaneler buluyorum, bunlari ben hayalimde yaratiyorum diyorum,ya da gidecekler,yok olacaklar diyorum.Ama bu dogru degil.Ben konusurken bazen insanlar bana garip sekilde bakiyorlar.Annem sadece aptalca seyler konustugumu soyluyor ve babam kafasini salliyor surekli ben konusurken.Sozler,cumleler agzimdan cikiveriyorlar ama nedir bunlar? Artik hic bilemiyorum. 

Okulda da bazi cocuklarin benim pesimde olduklari,beni okuldan attirmak, uzaklastirmak icin planlar yaptiklari,hatta benim canimi yakacaklari gibi dusuncelerim var. Arkadaslarim bunlarin dogru olmadigini soyluyorlar ama ben hala aksini dusunuyorum ve kendi dusunduklerime  inaniyorum. Yemek yiyemiyorum; herseyin tadi bir garip ve ben cok kilo kaybettim.Aynaya bakiyorum ve goz kirpmadigimi goruyorum.Bu dumduz gozunu dikmis bakan,ifadesiz bana bakan yuzu goruyorum aynada.Bazen uyuyamiyorum;ve hersey beni endiselendirmege yetiyor.Baska zamanlarda ise 12,hatta 14 saat uyanmadan dumduz uyuyorum ve hicbirsey umurumda degilmis gibi hissediyorum.Erkek kardesim bir kitap oku veya TV seyret diyor ama ben konsantre olamiyorum.Camdan disari bos bos hicbirseyi seyretmeden bakiyorum oylece. Her zaman hep yanlis seylere guluyorum.Belki de hep yanlis zamanlarda da agliyorum.Sevgili hatira defterim,benim neyim var? “ 

Lisa’da sizofreni mi basliyor?

Belki, ama sadece yetkili bir uzman doktor guvenilir bir teshis koyabilir.Lisa’nin sikayetlerinden bazilari normal.Herkes bazen uyumnakta zorlanabilir ve hastayken,problemliyken kilo kaybi da cok anormal degildir.Ama Lisa vucudundaki ve beynindeki bu degisikliklere onemsiz dememelidir.

Lisa ne yapmali?

Guvendigi birisi ile acik acik ve durustce konusmalidir-ailesi,ogretmeni,doktor veya danisman/ rehber ogretmen veya danisman gorevli,psikolog,uzman psikiyatrist.Bu diyalog Lisa’nin ihtiyaci olan yardimi alabilmesi icin ilk adim olabilir.Kaynak; PBS Halk TV sindeki FRONTLINE programindan  "Adolasan gencte beyinde neler  oluyor"

http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/teenbrain/ INSIDE THE TEENAGE BRAIN –FRONTLINE-PBS TV- Adolasan gencte/ergenlikte beyinlerinin icinde neler olup bitiyor anlamak.Frontline PBS TV .

Neden adolasan/ERGENLIKTEKI  gencligin cogu uzaydan gelmis gibi-ve siz neler yapmalisiniz ?Cunku beyinleri hala gelismektedir;ergenlikte beynin on frontal korteks denen kontrol merkezi kismi hizla ve asiri hucre uretimi olusmakta;zor ve stresli bir donemdir beyin icin. Oyle ki bu bebek-cocukluktan bu yana yasanan,gorulen en hizli gelisim devresidir.

Eskiden 3 yasta beyindeki bu gelismelerin bittigi sanilirdi;YANLIS.Cogu ortalama gunde 7 sat uyku ile yetinmekte ve butun gun uyuklamaktadirlar. Gelismek, kavramak, ogrenmek ve egitimleri icin,basarili olabilmeleri icin gunde 8.5-9.5 saat uyku sarttir ;oglenlere kadar uyuyarak vucudun biyolojik saat ritmini bozmamalidirlar;hafta sonunda 1-2 saat fazla uyunabilir.Dusuk ders notlarinin, basarisizligin, yorgunlugun onemli nedenidir uykusuzluk diyor bu dunyanin en unlu arastirmaci uzmanlari.Saat 10 da yatilmalidir.MRI,uyku ile yapilan deney ve arastirmalarin neticesidir bu bilgiler. 

http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/teenbrain/from/ .Ergenlik-Adolasan-Bu yaslarda beyin bir agac gibi HIZLA aileye,topluma vs gore ya gelismekte ya da korelmekte ve yok olmaktadir;yani kullanilmayan beyin hucreleri gelismemektedir=korelmektedir ne yazik ki .Bu yaslarda egitim, okullarda ne ogretildigi ve nasil ogretildigi,cagdas ve ilgi cekici metodlarla dogru bilgiler verilmesi, toptan egitimin her turlusu, spor, aktiviteler, okul sonrasi ugraslarin secimi ,oncelikler kisinin beyninin gelisiminde asiri ve cok onemlidir bu nedenlerle. Ne yazik ki alkol ve uyusturucu meraki,denemeleri de bu yaslara rastlamaktadir uzmanlara gore.Onlari uyusturucu ve uyusturucu grubuna giren sigara ve alkolden koruyabilmek icin ulkemizde de,bizde hala var olmayan AB ve ABD deki gelismis ulkelerdeki gibi ,cocuklari,gencleri koruma kanunlari,21 yas altina icki satmama dahil,tum kanunlar derhal ve acilen cikartilmalidir. 

Genclere,ailelere,profosyonellere son arastirmalari ve bilgileri de iceren cok onemli bilgiler. Sonuc; Bu bilgileri ogrenin+paylasin ve mutlaka sunlari unutmayin; gencler,couklar ailelerine onem vermiyormus gibi gorunseler de sizlerle cok daha uzun ve kaliteli zamani birlikte gecirmek istiyorlar;sizden kendileri direkt yardim istemeyebilirler ama siz her gun onlarla mutlaka konusmalisiniz uzun uzun ve DINLEMELISINIZ; onlarla konusun; ”Gunun nasil gecti?” deyin ve dinleyin. DINLEYIN KI KAFALARINDAN, BEYINLERINDEN NELER GECIYOR OGRENIN.ACIK OLUN;sizinle karsilikli ve diledikleri gibi konusabilmeliler;hicbir konusma ya da sorunun aptalca olmadigini,akilli olduklarini,cocuk,genc olduklari icin kimsenin onlarin fikirlerine deger vermedigini, dinlemedigini dusunmelerine asla musaade etmeyin.

Bircok soylediginizi sizin kastettiginiz anlamda anlamayabilirler;cunku daha beyinleri gelismesini tamamlamadi (deneylerle bu ispatlaniyor bu programda);bu sure erken yirmili yaslara kadar suruyor.Eskiden beynin buyume faaliyetlerinin 6 yasta tamamlandigi sanilirdi;evet beynin fiziksel buyumesinin,gelismesinin % 95 si 6 yasa kadar gerceklesiyor. 

Ancak Frontline bilim adam-kadinlari bebeklikten ,cocukluktan sonraki en hizli ve en az o kadar onemli on alindaki (frontal kortekste) beyin buyume ve hucre ,mesaj ileten transmiterler agi gelismesinin en hizli sekilde ergenlikte gerceklestigini soyluyorlar http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/teenbrain/work/ . yetiskin gibi dusunme, anlama, kavrama,planlama vs beynin erken 20 li yaslarda buyumesinin, gelismesinin tamamlanmasi ile gerceklesebiliyor.Bilim adam-kadinlari bizlere sunlari soyluyorlar http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/teenbrain/science/  Okuyun,bu webi MUTLAKA inceleyin; ogrenelim ve paylasalim.Bir saatlik TV programiydi.Gencler “ Bizler size ihtiyacimiz olmadigini soylesek,sizleri ittirsek bile oradan ayrilmayin;bize yardim edin” diyorlar.PBS TV de yayinlanan her programin video kasedi ABD icinde PBS ten satin alinabilir.  

Bu bir saatlik programin videosu ise $ 29.98 .Siddetle tavsiye ederim herkese.Bu programi hazirlamakta emegi gecen,roportaj yapilan unlu profosyoneller sunlar; her birinin ne dedigini okuyun,ogrenin http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/teenbrain/interviews/  http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/teenbrain/etc/tapes.html http://www.shop.pbs.org/cust/cdeploy?ecaction=ecwalkin&template=shoppbs/homepage/index.en.html

http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/teenbrain/etc/aliens.html Ailelere Tavsiyeler ve linkler

 

BEYNIN GIZLI HAYATI- THE SECRET LIFE OF THE BRAIN- http://www.pbs.org/wnet/brain/ PBS TV- PBS TV- HERBIRI BIRER SAAT 5 KISIM-  

http://www.pbs.org/wnet/brain/outreach/print.html 1- Bebek,adolasan Genclik Beyni (12-17) 45 sayfa; 2-Yetiskin Beyni ve Yaslanma,Alzhaymir,Beyin krizinden sonra felcte felc olan eli,kolu yeniden eskisi gibi kullanabilme terapileri dahil 45 sayfadir-cok degerli  basabileceginiz bilgiler. Egitim amacli cogaltilabilir der web. YASLANAN BEYIN 12 Subat’ta verilecek TV de;LUTFEN  SIMDI DOWNLOAD EDIN-AKROBAT BROWSERI ICINDEKI DISKET IKONUNA BASIN ve kendi komputerinizda dilediginiz yere save edin VEYA TAMAMINI ACELE PRINT EDIN.Cok degerli bilgiler var profosyonellere, ailelere,egitimcilere, herkese.Ama konu videolarla bir butun.Ve hatta  kitabini da alin okuyun.   

OZET OLARAK BIRKAC PARAGRAF NOTLARIMDAN YAZAYIM; son arastirmalara gore genclerde frontal korteks denen beynin on alin kismindaki noron hucre gelismeleri,MESAJ ILETISIM agini kontrol ediyor ,beyindeki tum aktiviteyi denetliyor bir anlamda=bu nedenle de beynin C.E.O su deniyor..Genclerde ergenlikte ,bu yasta bu bolum hizla aktivite kazaniyor ve adeta korkunc bir hizla mesaj ileten transmitterler agi olusuyor.Ama ergenlik/adolasan genclik oyle zor,stresli bir donem ki ,ayni anda yasanan beyindeki bu hizli ve yogun gelismeler, anatomik degisiklikler  ve hormonal degisiklikler ;bu BEYNIN ALIN KISMINDAKI frontal lob, normal beyin gelismesi gorulen genclerde bile, bu hizli ve karisik ve cok zor aktivite ile cok zor basa cikabiliyor.Puberte denen ergenlikte beyinin on kisminda cokfazla hucre gelismesi yasanmaktadir ama tamamlanmasi erken 20 li yaslarda olacaktir.Hatta bu yas grubuna insan yuzleri olan, korku,uzuntu,mutluluk vurgulayan fotograflar gosteriyorlar; genclerin hemen hepsi bu fotograflara sadece " cok uzgun" diyorlar; "korku" vs gibi yuz ifadelerini dogru algilayamiyorlar! Beynin on kismindaki cok hizli hucre gelismeleri faaliyetleri nedeniyle,bu gelismeler bitmedigi surece  de beyinleri dusunme, mantik, gelecege ait akillica planlar yapmaktan yoksundur henuz.Bu da erken 20 li yaslardir diyor uzmanlar.

Hangi cocuklar mental hastaliklar riskinde (alkoliklik, bagimlilik, sizofreni vs dahil,ve nihayet intaharlar) ,hangileri daha cok alkolik olmak riskinde (kilolarina gore ayni miktarda icki verilen adolasan genclerle yapilan arastirmada uzmanlar, kolay sarhos olanlar degil;daha gec sarhos olanlar alkolik olma riskinde diyorlar; cunku sarhos olan icmeyecektir ama gec  sarhos olan icmege devam edecegi icin neticede hem daha cok sarhos olacak hem de kolayca bagimli=alkolik olacaktir diyorlar.Gec sarhos olan daha cok icki icerek vucudunun tahammul sinirini asiyor surekli cunku.) gecmise donulup o cocuklar incelendiginde ne ozellikler gorulmus;bebek ve cocugunuzun gelismesinde emeklemesi muntazam mi;DIGER COCUKLARDAN NELERI FARKLIYDI; elleri, kollarini nasil kullaniyor vs ;sizofreni gorulen 12 yas ve ustu cocuklar neler anlatiyorlar; tipik, musterek belirtiler ne, hepsine ilaclar ayni cevabi veriyor mu;neden bazilari son ilaclardan cok faydalaniyorlar ,hatta universiteye gidiyorlar; bazilarina ise tedavilerin cogu cevap vermiyor gibi intaharlar dahil ,son bilimsel arastirmalar dahil bircok ilginc ve guzel bilgi var. Ailede alkoliklik varsa, ve/veya mental hastalik varsa cocuktaki etkileri ve farkli tedaviler. Deneyler. http://www.pbs.org/wnet/brain/about.html .

SIZOFRENI-Cocuklarin beyin MRI larinda farklilik var; sizofrenili beyinde ventrikul denen bosluklarda daha fazla sivi var;on frontal beyinde hasarlanma var;bu da sizofreni sebebi.Peki ne tetikliyor bunu gencte? Adolasan gencte prefrontal /alin kismindaki beyinde noronlar arasi baglantilar korkunc hizla artmaktadir bu yasda.Beyin bunlardan hangilerini muhafaza edecek,hangilerini koreltecek,yok edecek ,gencin kendi aktivitelerine,yoneldigi ilgi alanlarina gore beyin karar verir.Bu adolasan donem beyin icin cok stresli zor bir donemdir.Normal beyin gelismesi yasanan genclerde bu ergenlik gelismesi donemi bile, beynin on kismi tarafindan cok zor basa cikilir.Yani prefrontal lob zor baseder bu donemle. Sizofrenide ise donup cocukluga bakmak lazim;eski cocukluk,bebeklik filmlerinde asimetrik emekleme,surekli tek elini kullaniyor olmak,elde,ayakta vs garip gerilme,sekiller gibi on belirtiler vs.Ama anne karninda eksik ve yetersiz beslenme veya grip gibi her turlu virutik hastaliklar nedeni ile hasar gordugu sanilan bebekteki beyin, normal cocuklardaki gibi gelisemiyor ve tum bu problemlere,oteki cocuklara gore ilerde hatta bagimliliga, mental hastaliklara yatkinliga ve hatta sizofreniye zemin hazirliyor.Yani bazi cocuklar otekilere gore adolasan cagda daha yatkin bu mental=beyin saglik problemlerine.

Sizofreninin dusunme ve duygular ustunde anormal negatif etkisi vardir.Yapilan deneye/ arastirmalara gore hasta olan ve olmayan cocuklara ayni fotograflar seyrettiriliyor ve beyinleri MRI da resimleniyor (2 milyon dolarlik simdi bu imkani veren aletle).Sizofrenide beyinde  ayni noktalarda ayni etkilere rastlanamiyor-buna apathy deniyor=duygusuzluk=hicbir sey hissetmemek- uzuntuyu, mutlulugu, hicbir keyfi algilamiyor,hissetmiyor; sadece bir bosluk hissediyor ve canli.iste bu yuzden intahara tesebbus ediyorlar.Ayni zamanda olmayan sesler duyarlar,halusinasyonlar yasamaktalar;bize gore var olmayan ama onlarin beyinlerinde gercek olan igrenc korkunc sesler duyarlar.Sesler derin ve genizden korkutucu sesler "kendini oldur;yasamaga degmezsin;degersizsin;asagiliksin" derler ona surekli. Sizofreni hastasi bir 15 yasindaki kiz bu programda, "siyah kukuletali bir adam beni surekli takip ediyor ve beni bogmaga calisiyor."diyor.Annesi ise kizinin kendisine surekli anlattiklarina gore "ayni adamin surekli onu takip ettigini,bazen ona dokundugunu,elledigini,bazen sadece onu seyrettigini, bazen de onu oldurmege tesebbus ettigini;bazense "oldur kendini,oldur kendini" diye tempo tutarak sarki soyledigini" soyluyor.Isac ise kendisini cok rahatsiz eden ve cok gercek sesler duyup hastahaneye yatirilan bir cocuk.Bu sesler o kadar gercek ki;ama onun hatali calisan beyni uretiyor bu sesleri-artik o bu yuzden dokunmayi, duymayi, gormeyi sadece beyni araciligi ile yapabiliyor-yani beyni var olmayan seyleri "goruyor, seylere dokunuyor ve duyuyor cunku hatali calisiyor".Psikozda ise dusunme gerceklesemiyor- sonucsa var olmayan seslerin algilanmasi. Normalde dopamin beyindeki kimyevi reaksiyonu stimule ediyor/uyariyor.psikozda ise bu yok.Isac 3 haftalik ilac tedavisinden sonra realiteye dondu; hafizasi,konsantrasyonu geri geldi antipsikotik tedaviden sonra. Ama bu ilaclar sizofreiyi kokunden tedavi etmiyor simdilik;omur boyu ilaca devam edilmesi lazim ki hastalik kontrol altina alinabilsin.Bazi kisilere,Isac gibi, ilaclar,tedavi hemen cevap verirken,bazilarinda ise bir turlu ise yaramiyor.Herkesin durumu degisik.Biri koleje bile devam ederken,otekinde ailesi hicbir ilactan hala cevap alamadiklarini soyluyor ve uzgunler.

ABD de her yil 300.000 kisiye sizofreni teshisi konmaktadir.

Prefrontal korteks denen beynin alin kismi karar vermek,mantik kullanmak sorumluluguna sahiptir ve tam gelismis degildir adolasan yastaki genclikte (12-18 yas arasi gibidir adolasan ) ve gelismesi de ancak erken 20 li yaslarda tamamlanmaktadir uzmanlara gore.Bu nedenle de uyusturucular (alkol, sigara dahildir) adolasan genclik icin ciddi tehlikedir bu yaslarda.Bunlarin herbiri, bagimlilik dahil BEYIN HASTALIGIDIR.Jessie 11 yasinda ve alkolik+marihuana kullaniyor;16 yasinda kokain bagimlisi; 17 yasinda ve bircokgencle hastahanede drug rehab'de -bagimliliktankurtulma tedavisinde yani.Bilim adamlarina gore uyusturucular beyni nasil degistiriyor? Uyusturucular beyinde dopamini taklit ediyorlar ama asiri inanilmaz yuksek dozda dopamin gibi keyif verme hatlarini surekli ele geciriyorlar beyinde.Yani uyusturucular beyinde norotransmitter/mesaj iletici noktalardan gecerken, orgazmdan da yuksek dozda dopamini taklit ederler daha ilk denemede.Alkol ve uyusturucular beyinle tanisinca, beslenme,spor,oteki hayati gunluk keyifler kis uykusuna yatiyorlar; beyinde hersey alkol ve uyusturucuya, bir dahaki doza konsantre olur sadece.BEYINDE,HAYATTAKI TUM NORMAL KEYIFLER YOK OLUR.Bircok genc uyusturucu etkisinde degilken;yani "high" degilken, uyusturucular (alkol dahil) "ondan nefret ettim" diyor.Tabii hicbiri de zaten, ben uyusturucu bagimlisi olacagim diye baslamiyor bu ise! Ama bagimli olan bu cocuklarin beyinlerinde onemli degisiklikler gorulmektedir MRI resimlerinde-bu su demektir;bu cocuklar uyusturuculara oteki cocuklardan daha da hassaslar;daha yuksek tehlike grubundalar yani oteki cocuklara gore.Yapilan deneyin birinde,kilolarina gore esit miktarda alkol veriliyor genclere.Erica oldukca sarhos;dili dolaniyor ve sarhoslugun butun belirtilerini gosteriyor, yasiyor.Justin ise hic oyle degil ama konusulana konsantre olamiyor.Justin'in kaninda alkol var tabii;ama henuz kendini oyle hissetmiyor.iste bu yuzden Justin icmege devame diyor.Erika sarhos oldugu icin artik icmiyor.Uzmanlara gore,Justin icmege devam edecek ve alkolik=bagimli olacaktir. Ailede alkoliklik, genetik olmasi genclerde alkoliklikte/ uyusturucuda yuksek risktir.Bu genclerin alkolden, uyusturuculardan ,oteki genclerden cok daha fazla uzak durmasi gerekir.

Alkol ve uyusturucular beyni ,beyindeki elektrik,mesaj iliskilerini tamamen negatif olarak surekli  degistirmektedir. Iyilesen bagimlilar eski mahallelerine,eski arkadaslarina donduklerinde kokain, eroin vs icin dayanilmaz istek duymaktadirlar.Uzun sureyle kokain kullanan ve tedavi edilip,en az 2 haftadir hic kullanmayan temiz kisilere, bir tabiattan cok hos bir resim vev bir de uyusturucu resmi gosteriliyor ve 2 milyon dolarlik MRI da beynin reaksiyonu,o andaki aktivitesi  resimleniyor. Normal kiside tabiat resmi beynin belli noktalarini harekete gecirirken,eski bagimlida/iyilesmeye calisan bagimlida bunun cok fazlasi, beyinde sadece uyusturucu resmini seyrederken resimleniyor-beyinde cok yogun arzu,istek aktivitesi goruluyor.Bu beynin icine gercek ve elle tutulur MRI resimleri ile bir bakis! 

Bagimlilar iste bu uyusturucu (alkol ve sigara dahil) istegi ile kivranma sirasinda onu elde edebilmek icin,  tum kendi degerlerini bile hice sayabildiklerini,tum sinirlari asabildiklerini hatta normal zamanda asla yapmam dedikleri seyleri bile yapabildiklerini soyluyorlar.

Bagimlilari tedavi sirasinda verilen kas gevsetici bir ilacin ,bu denek grubunda (once bagimlinin ifadeleri ile fark edildi bu etki, cunku artik uyusturucu kivranmalari hissetmiyorlardi) beyindeki bu uyusturucu kivranmasini durdurdugu ogrenildi;bunu incelemek icin MRI kullanildi ve yine uyusturucu resimleri gosterildiginde beyindeki eski faaliyet/hizli aktiviteye gercekten de rastlanmadi-beyindeki aktivitenin yok olmasi MRI resimleri ile de tesbit edildi.Arastirmalar hala surmektedir.Bu ilac ilerde belki bagimlilarin tedavisinde cok onemli gelismelere yol acabilecek. Bilim adamlarinin soylediklerine gore,uyusturucular (sigara ve alkol dahildir) kullanildiginda beynin cok onemli bir kismi adeta uyusturucular tarafindan kacirilmaktadir=ele gecirilmektedir ve beyinde yeniden eletronik devreler kurulmaktadir adeta-ciddi olarak degisiklikler olusmaktadir beyinde.Iyilesen bagimlinin bunu kendisinin durdurmasi gerekir.Aslinda beynin bu kismindaki aktiviteler yok edilemez ama beynin oteki kisimlari kisi tarafindan surekli aktif hale getirilerek bagimlilikla savasilabilir."Kendine guvenmek,yeni aktiviteler,yogun spor vs ".  

BEYNINIZI GENC TUTABILMEK,SUREKLI YENILEYEBILMEK ICIN,GENC KALMAK ICIN,HAFIZANIZI SUREKLI CANLI TUTABILMEK ICIN SUNLARI YAPIN(YASLILIKTA BUNAMAK OLAGAN DEGILDIR;HASTALIKTIR)

Arastirmalar 1200 adet 70-80 yas arasindaki kiside yapildi.10 yil sure ile izlendi bu kisiler.Arastirmacilar beyinlerini muhtesem durumda koruyup,beyin fonksiyonlari inanilmaz iyi durumda olanlarda musterek 3 sey buldular;

·         fiziksel olarak aktif kisilerdi, hergun yuruyorlar,hala hergun spor yapiyorlardi;

·         mental-beyin olarak son derece aktiftiler;

·         ve ailelerine ve topluma katkida bulunduklarina inanan kisilerdi bunlar.Siz kac tane "basariyla yaslanmis " kisi taniyorsunuz? Onlarin musterek kaliteleri nedir?

1.        Gunluk otomatik ,rutin aktivitelerinizi kokunden sallayin;degistirin.Disinizi oteki elinizle fircalayin;hergun gittiginiz yol yerine ara sokaklardan yuruyun;is masanizi yeniden organize edin;herseyin yerini degistirin.

2.        Hep herseyle ilgili olun!Emekliligi erteleyin;kendi alaninizdaki oteki kisilere mentorluk yapin;"challenge olan" yani baskalarinin,siradan insanlarin yanasmadigi,korktugu,kactigi,denemedigi seylere talip olun;egzotik yerlere seyahat edin;torunlarinizin hayatinda kalici pozitif izler birakin,onlarla yakindan ilgilenin;topluma kalici gonullu hizmetlerde bulunun ;kendinize surekli yeni hedefler koyun;yeni amaclar edinin.

3.        Duyularinizi doyurun ve ara sira da onlari sasirtin;yaniltin-Hafiza sadece gorus ve seslerle sinirli degildir; dokunma, duygular hatta kokular da hafizanin bir parcasidir.Cevrenizdeki Hint veya Asya ve benzeri pazarlara,baharat satanlara gidin ve yeni kokularla,tanimadiginiz yiyeceklerle tanisin.

4.        Kendinize yeni hobiler bulun;yeni dersler alin,kurslara katilin veya beyninizin daha farkli bolumlerini calistiracak isler yapin-Bbbalo danslari idealdir.Kisa hikayelerden Tolstoy'a kadar okumak ve komputerden astrofizige kadar tum yeni konularin hepsi muhtesem beyin yenileyicilerdir.

5.        TV yerine oteki uyaricilari kullanin. Bahcede calismayi,birseyler ekmeyi,satranc oynamayi ,hatta hatiralarinizi yazmayi deneyin TV seyretmek yerine.

6.        Yeni iliskiler kurun;yeni seyler deneyin-Gozunuzu acip kahve icip,kahve kokusunu icinize sindirmek yerine bir defa da kahveden de once,ilk once taze vanilya cubugunu veya vanilya ozu sivisini koklayin.Size anlamsiz gibi gelebilir ama boyle yeni tadlarla,kokularla vs tanismak,yeni iliskiler kurmak-hatta bazilarini istemeye istemeye yapsaniz dahi-inanilmaz beyin yenileyicisidirler.

7.        Normal olarak hic ilgilenmediginiz,hic dinlemediginiz insanlarla KONUSUN VE DINLEYIN-Hafizanizi tazelemeyi surekli gerceklestirin,deneyin-Otobus soforune adini sorun,sohbet edin,,bir dahaki sefere adiyla hitap edin.Eger size oglunun dersindeki sikintisindan bahsederse,bir dahaki sefere onun derslerinin nasil oldugunu,bir gelisme var mi diye sorun.Hafizayi tazelemek,yenilemek programina gecis sadece eski aliskanliklari bir kenara atmak degildir;ama hem de yeni ve daha dinamik,daha hareketli seyler yaratmaktir.Kaynak www.myprimelife.com dan PBS dan PBS TV Frontline;sunlara da tiklayin  www.premiumhealth.com www.memorytalk.com  .Tercumeler RUKI

YASLILIK- devam edecek.............

DEVAMI BEYNIMIZ-depresyon,otekiler

Bu dizinin videolari su adresten satin alinabilir PBS TV den-tanesi 20 dolar veya hepsi,5 kisim  birden $ 79.98 . Siddetle tavsiye ederim alabilecek olan Birileri ,ABD deki kurumlar bu videolari satin alip+print edilecek dosyalarla birlikte adolasan genclige yardim, danismanlik edecek psikolog, psikiyatristler, Milli Egitime, Saglik Bakanligina vs ekiplerine hediye etmelidir mutlaka. http://www.shop.pbs.org/cust/cdeploy?ecaction=ecwalkin&template=shoppbs/homepage/index.en.html

http://www.dana.org/books/press/danabook/secret/ "The Secret Life of the Brain"  kitabini satin alabilirsiniz;beynin nasil calistigini, beinde bazen ne terslikler oldugunu ve bilim adam/kadinlarinin bu beyin=norolojik rahatsizliklari gidermek ve  tedavileri icin neler yaptiklarini anlatiyor.

http://www.pbs.org/wnet/brain/outreach/print.html Adolasan Genclik Beyni (12-17) 45 sayfa; Yetiskin Beyni 45 sayfadir-cok degerli  basabileceginiz bilgiler;LUTFEN HEMEN SIMDI DOWNLOAD EDIN-AKROBAT BROWSERI ICINDEKI DISKET IKONUNA BASIN ve kendi komputerinizda dilediginiz yere save edin VEYA TAMAMINI ACELE PRINT EDIN.Cok degerli bilgiler var herkese.Ama konu videolarla bir butun.

http://www.nap.edu/catalog/10112.html Kitabini satin alabilirsiniz. http://www.dana.org/books/press/  Beyinle ilhgili tum kitaplari DANA BEYIN ORGANIZASYONU YAYINEVINDEN satin alabilirsiniz. 

http://www.dana.org/ Beyin Merkezi Organizasyonu

http://www.pbs.org/wnet/brain/outreach/print.html Su ana kadar islenmis tum 5 bolumun  tamamini ve tam renkli beyin resimlerini  tek tek Download edebilirsiniz http://www.pbs.org/wnet/brain/scanning/index.html

http://www.pbs.org/wnet/brain/pdf/brainteenguide.pdf   PBS TV DE BASLAYAN BU DIZI OLDUKCA ILGINC.OZELLIKLE DE ADOLASAN GENCLIKTE BEYINDEKI GELISME VE SON ARASTIRMA NETICLERI ILE BIRLIKTE UYUSTURUCU, SIZOFRENI VE INTAHARLAR ACIKLANIYOR. BEYIN VE AKILIN ILGINC  ILISKISI ACIKLANIYOR. http://www.pbs.org/wnet/brain/episode3/index.html 

http://www.pbs.org/wnet/brain/episode3/resources.html 

http://www.pbs.org/wnet/brain/episode3/cultures/index.html GENCTE SIZOFRENI

http://www.pbs.org/wnet/brain/outreach/outreach_resc.html  Ilk,orta,liselerde ogretmene beyinle ilgili ders hazirlamasi icin kaynaklar http://www.pbs.org/wnet/brain/outreach/lesson1.html

http://www.dana.org/books/radiotv/gm_1298.cfm Adolasanlar ve beyin radyo transkripti http://www.dana.org/books/radiotv/ oteki transkriptler

http://www.dana.org/books/radiotv/gm_0397.cfm  Depresyon transkripti  

 

BEYNIN GIZLI HAYATI

www.pbs.org/brain

 

 

Essay1 A,B-Beynin Inanilmaz Hucre Yenileme Ozelligi-Richard Restak, M.D

 

Beynin Gizli Hayatinin bu sayfasini okurken ,su anda okumakta oldugunuz  sayfayi esas alin; olculeri 21 cm genislikte ve 27.5 cm uzunlukta bir sayfadir ve bu sahayi isgal eder.Zamanla da bu olculeri degismez (tabii yirtmadiginizi var sayarsak).Ama tabii bircok degisik alternatifler yapabilirsiniz;cantaniza sigacak olcude katlamak,veya kiristirmak,veya ustune kahve damlaciklari dokmek.Ama bu normal sayilan eskime ve asinmalar kagidin asil buyuklugune,olculerine asla degisiklik yapmaz.

 

Bizler de daha onceleri insan beynini aynen bu anlamda biliyorduk;bir kere gelisip belli bir duzeye erisince, bebeklikle yaslilik arasinda  gelisen,olusan bazi biyolojik eskime,asinma,noron kaybi disinda, beyin orada hep aynen kaliyor zannediyorduk.Ama bu varsayimimizin artik yanlis oldugunu anliyoruz;goruyoruz.

 

Beyin bir seneden oteki seneye,gunden gune,hatta hayatimizdaki her dakika  degisen dinamik bir yapidir yasamimiz boyunca.Norobilimcilerin “plasticity” dedikleri,beynin inanilmaz degisim, yenilenme  kapasitesine borcluyuz bunu. Plastisite olmadan,beyin bir makineye benzeyecekti ve beynin degisik durumlara ve degisen sartlara uyumu ve adaptasyonu cok sinirli olacakti.Halbuki beyin surekli uyum saglar,adapte olur.beynin yaptigi her isin altinda plastisite vardir-kendini surekli yenilemesi,uyum saglamasi.hatta siz simdi bu kelimeleri okurken bile,beyniniz degismektedir.

 

Plastisite ozellikle de en cok bebeklikte belirgindir,vardir.Kucucuk bir hucre topundan beyin gelisir,buyur ve kendini organize eder.Sonra sira beynin onemli/major bolumlerinin olusmasina  ve de noronlarin yaratildiklari orijinal yerlerinden, gorev alacaklari son pozisyonlarina hareket ederek gelmelerine gelir.Bu asamalardan birinde birseyler yolunda gitmezse felaket sonuclar dogabilir.Gercekten de, dogumda bebekte var olan=koncenital beyin ozurlerinin cogu;sizlere aciklanan noronlarin normal buyume,gelismeleri ve nihayet gorev yapacaklari beyin bolgesine gocleri sirasinda “plastisite” denen normal gelisme programinin bir kesintiye ugramasindan kaynaklanirlar.

 

Beyin hucreleri ana rahiminde buyurken,gelisirken ve gittikce daha da kompleks hale gelirken,beyin hucreleri birbirleri ile iliski halindedirler;yani birbirleri ile adeta konusmaktadirlar.Yeni olusan noronlar birbirleriyle baglantilar kurarlar ve bu noronlarin birbirleriyle iliskileri beyinin edinecegi  “tecrube “ ile gittikce daha da artacaktir.Beynin  edinecegi her tecrube ile yeni noron baglantilar olusmaktadir.Tecrubeyi degistirirseniz;beyni degistirmis olursunuz.Mesela, eger bebegin beynini isik,ses ve insan temasindan soyutlarsaniz;bebek bunlardan mahrum birakilirsa, bebegin beyni normal gelisemez. Erken,premature dogumlar nedeniyle,beyin dunyaya cok erken gelirse, ve donandigi noronlarla basa cikabileceginden de fazla stimulasyon alacagi icin ,beyinde anormallikler gorulecektir.

 

Cocuklukta ki bu yasamin ikinci donemidir, baska turlu bir plastisite-beyin gelismesi one gecer.Hamilelikte noronlar cok hizla cogalirlar.Bebekligin sonuclanmasi ile,heykeltraslik donemi baslar;beynin sekillendirilmesinde en buyuk etkendir artik.Bu noktada beyin gerektiginden cok fazla norona sahiptir ve fazlalik noronlar beynin temel operasyonuna uygun olarak budanir ;”Ya kullan ,ya da kaybet”  kurali gecerlidir bu asamada.Pratik olarak bu su demektir;kullanilan noron baglantilari guclenir; ve kullanilmayanlar da yok olur,tukenir gider.hamilelikte ve bebeklikte olusan noronlar, edinilen tecrubeye gore azaltilirlar, secilirler,yok edilirler.Hic kullanilmayan veya cok ender olarak kullanilanlar yok olur;yogun olarak kullanilan yollar serpilir ve daha cok gelisir.Norolojik baglantilarin olusmasina,yeniden olusmasina ve noronlarin baglantilarinin  guclenmeleri proseslerine  sukurler olsun ki,kucuk,genc cocuklar dikkate etmek ve hatirlamak ve dunyayi kesfetme ,ogrenme kabiliyetlerini inanilmaz sekilde arttirirlar.

 

Adolasan=ergenlik yillarinda beyinde plastisite ikinci bir buyume ve ikinci budanma asamasina girer.Bu defa asiri hizli buyume ve budanma frontal lob denen on alin kisminda gerceklesir-alnin tam arkasindaki bu bolge insanin kendi davranislarinin neticesini,sonuclarini gormesine yarayan,planlama, muhakeme,sebep-sonuc iliskisini kurabilmek ve duygularini kontrol edebilmek gibi cok onemli konularla ilgili bir merkezdir.

 

On alin beyin loblari henuz tamamen gelismedigi,gelismesini tamamlamadigi icin,adolasan genclik bazen beynin bu bolumunden kaynaklanan bazi ciddi problemler yasarlar; aniden,dusunmeden hareket etmek,sonucunu dusunmemek,kisa dikkat sureleri,hareketlerinin muhtemel negatif sonuclarini gorememek gibi.Bu bolumdeki buyume ve noronlarin gocu,fazlaliklarin budanmasi islemi bitiiginde ise,adolasanlar cok daha dusunceli olurlar.

 

Yetiskinlerin yasamlarinda plastisite devam eder ama cocuklukta ve adolasan donemde gorulen inanilmaz hizli ve cok budama/yok etme gorulmez.Yetiskinde, plastisite daha cok kisinin kendi ilgi ve aktivitelerine gore olusmus,olusacak noron devrelerinin olusmasi ve bakimini icerir.yeni bir lisan ogrenmek, tenisini ilerletmek, kisinin meslegini degistirmesi ;bunlarin hepsi milyonlarca beyin hucresinden olusan yeni networklerin olusumunu saglar beyinde. Eger yetiskin kisi insanlara,olaylara ilgisini yitirirse, kendi yasayacagi tecrube ve olaylari,yenilikleri kisitlarsa, veya yeni seyler ogrenmezse,yeni beceriler kazanmazsa; ozetle kendini surekli yenilemezse, beyinde var olan noron networkleri/aglari yok olur,azalir,kompleks olmak yerine azalir,olur. Beyinle ilgili tum arastirmalarda en onemli buluslarin en enteresan olani ise,beyindeki onemli degisikliklerin asiri kisa surelerde olusabilmesidir.Mesela, parmaklarimizin ucunda mesaj alan beyin bolgesinde ,goremeyen korlerin Braille okuyanlarinda, okumaga bir hafta gibi kisacik ara verenlerinde, beyinin bu bolgesinde cok onemli degisme gorulmektedir.

 

Yaslilarda plastisite yeni zorluklari ve yeni firsatlari icermektedir.Yaslilik bir zamanlar eski kazandiklarimizi elde,beyinde tutmak,basarmak ve de gerilemeye mumkun oldugunca az imkan vermek ve hastalanmamak cabalari iceren bir proses sanilirdi.Simdi bildiklerimize gore bu eski bakisimiz cok kotumser.yaslanmis kisinin saglikli beyninin hala muhtesem bir yenilenme ozelligi vardir;hala beyni plastisite sahibidir;yani daha iyiye ve daha kotuye degisiklik imkani hala vardir ;kisinin elindedir bu imkan.Gercekten de, yasli kisinin beyniyle saglikli bicimde fonksiyonlarini yapmaga ve yaratici olmaga devam edebilir; veya kullanilmadigi icin,veya beyin herturlu tacize ugradigi icin  beynin gucu kayip gidebilir elden. Ve yasli insanin da secim hakki vardir; Yaslilik hakkinda stero tip klasik soylenen sacmaliklara inan ve bir kosede otur veya aktif ve hareketli ol;yasami sev;dolu dolu yasa.

 

Yaslanan beyin yeni seyler ogrenmekte ,yeni bilgileri HIZLA almak, manipule etmek/ kullanmakta biraz daha yavassa da,hala yenilenir durumdadir=plastiktir ve  kendini kolayca adapte eder-(bu nedenle de kelime yarislarinda yarismacilar daha cok genclerdir),Mesela yaslica kolej profosorleriyle yapilan arastirmada,bu kisilerin yeni bilgileri,eski bilgilerle entegre etmek/birlestirmek hususunda cogunlukla genc meslekdaslarini fersah fersah astiklari goruldu.Ama bu ustun ozelliklere sahip olabilmek icin insanin kolej profosoru olmasi gerekmiyor. M.O 44 de Cicero’nun da “ On Old Age” “Yaslilik Hakkinda” yazisinda da  soyledigi gibi “Intellectual activity gives buoyancy to the mind’= Entellektuel aktivite akila yardimcidir.

 

 

STEM CELLS-STEM HUCRELERI VE PLASTISITENIN GELECEGI;

 

Son strem hucreleri arastirmalari hasarlanmis ve yok olmus noronlarin yerlerine birgun yenilerinin konabilecegi hakkinda umit vermektedir.

Aslinda stem hucreleri ilkel,belli bir kategoriye ait olmayan hucrelerdir ve olgun hucre olabilirler surekli bolunerek,ve surekli yeni hucreler saglayarak.Son defa bir yerinizi kestiginizde, kemiginiz kirildigi ani dusunun.Cildinizdeki ve kemiklerinizideki stem hucrelerinin isidir iste bu iyilesmeyi saglamak.Stem hucreler hem de karacigerdeki hucrelere,bagirsaklarin icini saran dokuya,kandaki tum hucresel seylere hayat verirler;yeni hucrelerin dogmasini saglarlar.beyindeki stem hucrelerinin kesfedilmesi de ,bunlarin yetiskin noronlara donusme kapasitelerinin oldugunu gostermistir.

 

“Stem hucreleri bolunebilir;beyinde gezinebilirler,belli bir noktaya ulasip,orada tam kapasite  norona donusurler”diyor Fred Gage,Salk Enstitusundeki Genetik Profosoru.”Bu olgun bir beyin hucresinin hucrelere bolunmesi demek degildir;ama daha cok, bu islemin,hala gelismenin  yetiskin beyninde de goruldugudur.Ve bu da plastisitenin ne oldugunu,daha buyuk fotografi  anlamakta anahtar bir ozelliktir “diyor.

 

Boylece yakin bir zamanda iki bolumlu bir strateji devrede olabilir dementia/bunamanin tedavisi icin;sinir hucrelerinin cogalmasini baslatmak ve geri donmez sekilde kaybedilmis noronlari ya yetiskin veya fetal bebek kokenli stem hucreleri ile degistirmek.Bu her iki strateji de su anda tedavi edilemez durumdaki hastaliklari tedavi edebilir ;hatta normal beyin yaslanmasina da katkida bulunabilir daha verimli calismasi vs icin.10 Mayis 2002

 

 

ruki@ruki.org 

 

ana sayfam www.ruki.org dur