SIZOFRENI-AILELERE EL KITABI

 

SCHIZOPHRENIA, A HANDBOOK FOR FAMILIES

 

KANADA SAGLIK BAKANLIGI MENTAL SAGLIK BOLUMU KATKI VE YETKISI, SSOC-KANADA SIZOFRENI CEMIYETI, ONTARIO SIZOFRENILILERIN ARKADASLARI DERNEGI, NOVA SCOTIA SIZOFRENI CEMIYETI, PSIKIYATRI CLARK ENSTITUSU-TORONTO VE QUEEN STREET MENTAL SAGLIK MERKEZI-TORONTO KATKILARI ILE RUKI, WWW.RUKI.ORG  TARAFINDAN TERCUME EDILEREK HAZIRLANMISTIR.

 

BRITISH COLUMBIA SIZOFRENI CEMIYETI OZEL MUSAADESI ILE DE TARAFIMDAN TERCUME EDILMISTIR.RUKI

 

 

http://www.ruki.org/schizophel.htm GENCLIKTE SIZOFRENI EL KITABI

 

 

 

TANITIM

  Bu kitabin hazirlanmasina katkida bulunmus olan aileler ve hastalikla yeni tanisan ailelerin sizofreni hakkinda cok az bilgilerin bulundugu ortamlarda, kendilerinin de onceden yasadiklari korkularinin, uzuntulerinin ve saskinliklarinin , hic degilse bir kismi ile basa cikabilmelerini, anlamalarini saglayacagini soyluyorlar. Dolayisi ile bu el kitabi oncelikle erken belirtilerin akrabasinda sizofreni oldugunu gostermesi durumunda ailelere kilavuz bilgi olarak ve sizofreni teshisi kondugunda da ailelere kaynak olarak hazirlanmistir. Dolayisi ile akrabalarinda, ailesinde sizofreni olan bircok ailenin yardimi ile hazirlanmistir bu kitap.Bu insanlar baskalarina pratik ve ne yapilacagi hususlarinda mantikli onerilerde bulunmak icin kendi tecrubelerini paylasmaga istekli davrandilar.

 

  Akrabalarinin hasta oldugunu anladiklarinda, sikca caresiz ve ofkeli olduklarini cunku tip profosyonellerinin kesin-net cevaplar veremediklerini soylediler. Sizofrenide kesin-net cevaplarin kolay olmadigini ogrendiler.Simdi bu hastalikla yuzyuze gelen aileler yakinlarina karsi yanlis birsey yapmadiklarini, hastaligin bundan olmadigini, hastaliktan kaynaklanan durumlarla basa cikabilmenin en iyi seklinin bir cok defa deneme-yanilma tecrubeleri ile basarilabilecegini bilmeleri gerekir.

 

Geriye kendi tecrubelerine baktiklarinda, bu kitaba katkida bulunanlar kendi keske listelerini yaptilar sizin icin;

 

 

 

“KESKE

-          Hastalik hakkinda daha fazla bilgim olsaydi

-          Onceden onlenebilir bir hastalik olmadigini bilebilseydim

-          Sadece basit kafa karisikligi veya problemli dusunce sekli olmadigini, akrabamin gecici bir zor donemden gecmedigini, bunun gecici olmadigini anlayabilseydim

-          Bir akrabam veya bir arkadasim bana ailemdeki bu kisinin normal davranmadigini soyleseydi

-          Cok daha erken yardim isteseydiim

-          Cok daha fazla sorular sorsaydim

-          Daha fazla sabirli olsaydim

-          Tum korkunc sucluluk ve utanc duygularimin tumunun normal oldugunu bilseydim

-          Gercek hayatta hicbir ailenin TV dizilerindeki gibi mukemmel olmadiklarini bilseydim ve

-          Saglik profosyonellerine/ doktorlara/ psikiyatristlere soru sorma ve yardim isteme hakkim oldugunu bilseydim.”

 

 

  Bu el kitabinda tum aileler size bircok fikirler veriyorlar.Bu tavsiyelerin tumunun sizde ise yaramayabilecegini,sizin etnik ve aile geleneklerinize uygun olmayabilecegini ikaz ediyorlar.Ve tabii  bu el kitabina sigmayacak kadar cok konu da var.Bu nedenle kendilerine,size iletilmesi gereken en onemli tavsiye soruldugunda,aileler ozellikle cevrenizdeki bir aileden aileye yardim amacli kurulmus Sizofreni Cemiyetine veya kendi kendine yardim amacli kurulan Mental Saglik dayanisma gruplarina katilmanizi vurguladilar.Bu dernekler  destek amaclidir ve bilgi,tavsiye ve anlayis bulursunuz buralarda.Dahasi buralarda uye olanlar, toplumlarinda daha etkili saglik bakimi sistemlerinde de etkili olabilmektedirler.Bu kisilerin kendi tecrubeleri ve kendi bilgileri vardir hastalik hakkinda,haklarini bilirler,ve akrabalari icin yardim almada daha basarilidirlar.Bir kadin “Destek grubuna uye olmak  bilgilere, anlayisa ve kabul edilmege/destege  cabuk ulasmada cok onemlidir-hayatidir. Basa cikmada en onemli faktorse yalniz olmadiginizi ve durumun umitsiz olmadigini bilmektir.” Diyor.

 

  Danisilan saglik hizmeti veren profosyonellerse, ailelere pratik bilgi ve tavsiye verilmedigini kabul ediyorlar.Tecrubeli ailelerden elde edilen mantikli bilgilerden kendilerinin de faydalanacaklarini soylemekteler doktorlar.Onlar da dayanisma destek aile gruplarina katilmanin oneminde hemfikir.Bir doktorun ise soyle diyor ” Simdiki durumda,sizofrenili kisilerin  sesi toplumda cok az duyuluyor .Hastaligin tabiati onlarin birleserek,elele verip haklari icin lobiler olusturmalarini zorlastiriyor.Ailelerin ve arkadaslarin,dayanisma gruplarinin destegine ihtiyac vardir konuya dikkati cekebilmek icin.”

 

 

SIZOFRENI NEDIR?

 

  Hala tip arastirmalari yapanlarca dahi tam dogru bir tarifi olmamasina ragmen eldeki bilgilere gore beyin fonksiyonlarindaki cok agir bozukluklardir sizofreni. Broken Brain- The Biological Revolution in Psychiatry (Kirik Beyin- Psikiyatride Biyolojik Devrim), yazari Dr Nancy Andreasen’a gore “ Su anda sizofreninin eldeki nedenleri bir mozaiktir.Birden cok faktorun ilgili oldugu oldukca net. Bunlar beyindeki kimyevi degisiklikler, beyindeki yapisal degisiklikler ve genetik faktorler.Viral enfeksiyonlar ve kafa carpma /yaralanma /travmalarinin da rolu var….nihayet, sizofreni muhtemelen birbiri ile ilgili bir hastaliklar grubu ki bunlarin bazilari bir faktor,bazilari ise oteki faktor yuzunden olmakta.”(bu kitabin 222.ci sayfasi)

 

  Beyinde milyarlarca sinir hucresi vardir.Her sinir hucresinin kollari,dal-budaklari diyebilecegimiz uzantilari vardir ve bunlarla bu hucre, beyindeki  oteki hucrelerden mesaj alir,onlara mesajlar gonderir.Bu uzantilar norotransmiterler denen kimyeviler salgilarlar ve bu kimyeviler  de her sinir hucresi uzantisinin ucundan bir baska  hucreye mesajlari tasirlar.Yani beyinde tum hucreler boylece birbirleri ile konusurlar,birbirlerinden mesaj alip, verirler. Sizofreniden etkilenen beyinde iste bu komunikasyon sisteminde birseyler bozulmakta, birseyler ters gitmektedir.

 

  Sizofrenili bircok kisinin ailesi beyni telefon santralina benzetmeyi cok yardimci/faydali/uygun bulmuslardir hastaligi anlayabilmek icin.Schizophrenia : Straight Talk for Families and Friends(Sizofreni;Ailelerle ve Arkadaslarla Acik ve Dogru Konusmak) adli kitapta sayfa 41de,Maryellen Walsh soyle der,” Bircok insanda beyindeki santral sistemi iyi calisir. Gelen,algilanan duyular uygun sinyal kablolarindan dogru yerlere gonderilirler, ve bu bilgi aktarma islemi hic aksamasiz olur ve boylece de bu dogru yerlere ulasan bilgilere gore , uygun duygu,dusunce ve hareketler dis dunyaya gider/ yansir …….sizofreniden etkilenen beyinde ise….algilamalar/duyular geliyor ama yanlis kanallara sevk ediliyorlar veya olmadik bir yere yigilip kaliyorlar veya yanlis varis noktalarina ulasiyorlar.”

 

  Sizofreni oyle yavas gelisebilir ki aile hatta hasta kisi kendisi dahi uzunca bir sure birseylerin yolunda gitmedigini anlamayabilirler.Iste bu yavas kotulesmeye yavas baslangic-ateslenme veya gizli hain sizofreni denir. Semptomlarin yavas yavas gelismesi akut sizofreniye veya sizofreni krizi epizoduna donusebilir de, donusmeyebilir de.Akut epizod=donem kisa ve cok yogundur ve halusinasyonlar, deluzyonlar, dusunce bozukluklari ve kisinin kendisi hakkinda degismis hisleri/algilamalari vardir.(altered sense of self)

 

  Bazen siozfreni hizli veya ani olusur.Bazen birkac haftada, hatta birkac gunde cok dramatik ani gelismeler gorulur.Ani gorulen bu durum genelde oldukca cabuk bicimde akut epizodla neticelenir.Bazi insanlarda boyle cok az kriz gorulur hayatlarinca:bazilarinda ise daha fazladir.Bazi insanlar bu krizler,epizodlar arasinda oldukca normale yakin hayatlar surerler.Otekilerse isteksiz,depresyonlu ve iyi fonksiyon gosteremeyecek kadar kotudurler.

 

  Bazilarinda ise hastalik kronik sizofreni denen duruma gelir.Bu agir ve uzun suren, insani kanunlar onunde de calisamaz/ozurlu (disabled) durumda birakan, sosyal cevreden kacma,kendi icine kapanma,motivasyon eksikligi,depresyon,ve kutlesmis duygularla karakterize edilen bir durumdur.Ilaveten, akut semptomlardan orta derecede deluzyonlar ve dusunce bozukluklari da kronik sizofreniye eslik eder.

 

  Psikiyatristler semptomlari “pozitif” ve “negatif” kategorilerinde degerlendirirler.Bu biraz kafa karistirabilir.Dr.E. Fuller Torrey ;

 

_      pozitif  sifatinin  hastada var olan ama olmamasi gereken semptomlar;

_      negatif in ise hastada yok olan, gorulmeyen ama aslinda  var olmasi gereken semptomlar olarak izah ediyor  Surviving Schizophrenia:A Family Manual (Sizofreniyle Yasamayi Ogrenmek;Ailenin El Kitabi,Dr. E Fuller Torrey )adli revize edilmis kitabinin 79. sayfasinda.Bu klasifikasyon= tanimlama sisteminin  arastirma amacli faydali olduguna inanilmaktadir.Daha umit verici tedaviler  ve hastaligin ortaya cikisini anlamaga yardimci olabilir.

 

  POZITIF SEMPTOMLAR

  Halusinasyonlarin duyularin asiri keskinlesmesi ve beynin gelen mesajlari yorumlamada ve uygun mesajlari gondermede yetersiz kalmasinin neticesi oldugu sanilmaktadir.Sizofrenili kisi, size bana gercek olmayan sesleri duyabilir, garip,korkunc,urkutucu seyleri, objeleri, insanlari, hayvanlari vs gorebilir veya vucudunun ustunde veya icinde cok garip hisler/duyular yasayabilir tecrubelerinde.Duyumsal ses halusinasyonlarsa en sik rastlanandir: bunlar kisinin vucudunun icinde veya disindan algilanan sesleri duymaktir. Bazen bu sesler iltifat eden,guven veren ,notr seslerdir. Bazense tehdit eden,cezalandirici, korkutucu seslerdir ve kisinin kendisine  zararli olacak seyler yapmalarini da emredebilirler.

 

  Deluzyonlar garip ve sadece hasta kisinin algiladigi seylerdir.Mesela kirmizi ve yesil trafik lambalari sizofrenili birisi tarafindan uzaydan mesaj olarak yorumlanabilir.Bir cogu yargilanma, takip edilme ,kendilerine karsi plan yapildigi vs  deluzyonlari etkisindedir ve bunlara “paranoyak” denir. Bu kisiler izlendiklerine, takip edildiklerine, kendilerine karsi casusluk yapildigina, kendilerine karsi komplo kurulduguna,olduruleceklerine vs  inanirlar.Sikca rastlanan bir deluzyon da kendi fikirlerinin,dusuncelerinin radyo veya televizyonla yayinlandigina inanmalaridir veya hasta kisinin kendi dusuncelerini baskalarinin kontrol ettiklerine inanmasidir.Deluzyonlarda mantik ,aksini isbat etmege calismak ise yaramaz. Deluzyonun “gercek” olmadigini munakasa etmek hicbir ise yaramaz.

 

  Dusunce bozukluklari ise sizofreninin sebep oldugu, kiside dusunceleri olusturmasi ve organize etmesindeki problemlerdir.Mesela kisi dusuncelerini mantikli cerceveye,siralamaya oturtamayabilir.”Birbiri ile yarisan dusunceler” gelirler ve giderler cok hizli bicimde ve kisi bunlari “yakalayamaz”.Dusunme organize olamadigi ve bolundugu, parcalandigi icin,hasta kisinin konusmasi genelde mantikli degildir,birbiri ile iliskili degildir.Dusunce bozukluklarina genellikle uygunsuz duygusal cevaplarl eslik eder hastada:kelimeler ve icinde bulundugu ruh hali birbiri ile uyum halinde degildir.Mesela sonuc uzucu ve korkutucu seylerden konusurken gulmek seklinde gorulebilir.

 

  Kendisi hakkinda degismis benlik nosyonu ise hasta kisinin kendisinin kim olduguyla ilgili sisli duygularini tarif eden terminolojidir. Bu vucutsuz oldugunu hissetmek olabilir veya insan olarak var olmadigi seklinde duygu olabilir.Kiside vucudunun  kendisinden ayrildigi hisleri olabilir.

 

  NEGATIF SEMPTOMLAR

  Motivasyon eksikligi, duygusuzluk, ilgisizlik ise enerji veya hayata ilgi eksikligidir ve cok sik olarak tembellikle karistirilir. Hasta kisinin cok az enerjisi oldugundan, kisi uyumak ve yemek yemekten fazla pek birsey yapamaz.Sizofrenili kisinin hayati ilgiden yoksun=hayata isteksizlik olarak yasanir.

 

  Kutlesmis hisler (blunted feelings) , kutlesmis etki (blunted affect) ise duygularin duzlenmesine, ifadesizlesmesine  denir. Cunku yuz ifadeleri ve el hareketleri/jestleri kisitlidir veya hic yoktur, hasta kisi hic bir sey hissedemez gorunmektedir veya hicbir his reaksiyonu/duygu gosterememektedir.Bu kisinin bu duygulari hissetmedigi, kibarligi ve sefkat ve saygiyi algilayamayacagi anlamina gelmez.Kisi yogun hissedebilir ama bunlari disa ifade edemez.Hastalik ilerledikce kutlesmis etki semptomlari da daha kuvvetlenecektir,artacaktir.

 

  Depresyon caresizlik ve umitsizlik hislerini icerir ve kisinin sizofreninin hayatini degistirdigini anlamasindan kaynaklanabilir, psikoz anlarinda yasanan “ozel duygular”in gercek olmadigini anlamasindan ve gelecegini karanlik gormesinden kaynaklanabilir. Kisi sikca bicimde kendisinin cok kotu sekilde davrandigina,iliskilerini yok ettigine ve sevilmedigine inanir. Depresyonlu duygular cok aci vermektedirler ve intahar konusmalarina ve denemelerine yol acabilir. Beyindeki biyolojik degisiklikler de depresyona katkida bulunabilirler.

 

  Sosyal hayattan kabuguna cekilme depresyon neticesinde, kendi basina olunca daha emniyette oldugu hissettiginden, kendi his ve korkularina dalmak ve baskalarinin varligina katlanamamak gibi nedenlerle gorulebilmektedir.Sizofrenili kisiler cok sik olarak sosyallesmeye ilgi gostermeye yarayacak kaynaklardan yoksundurlar.

 

  Sizofreninin ilk defa 15-30 yaslari arasindaki genclere saldirmasi cok sikca gorulmektedir ama hastalik 40 yas gibi gec yaslarda da gelisebilir.Her irkda, her kulturde, her sosyal sinifta ve her iki cinste de gorulur.Genel olarak nufusun yuzde biri sizofreni olacaktir denebilir.Bu da ortalama 250.000 Kanadalinin, en az 650-700.000 Turk’un  hayatlarinin bir noktasinda sizofreni hastaligina yakalanacaklari demektir.

 

  Sizofreni su anda tamamen tedavi edilemeyen bir hastalik (yani kisinin tedavi edilerek hastaliktan onceki haline dondurulmesi mumkun degil) ancak ilaclarla  ve terapi ile hastalik kontrol altina alinabilmektedir,stabilize edilmektedir,ama antipsikotik ilaclarin kullanimi ve psikoterapi sayesinde sizofrenideki pozitif semptomlar genelde kontrol edilebilmektedir. Tamamen iyilesme de gorulebilir ama onceden bu konuda fikir yurutulemez.Bazi durumlarda hastalar kendi baslarina iyilesmeyi becerebilmektedirler.Iyilesme genelde ilk iki yilda gorulmektedir ve hastalik 5 senedir varsa bu iyilesme vakalari enderdir. Ilerleyen yasla, ozellikle de 40 yasdan sonra, hayat genelde sizofreni hastasina daha az zor gelir: pozitif semptomlar azalmaya yuz tutarlar ve ilaclar dusuk dozdadir veya daha az siklikta alinmaktadir artik.

 

 

ANLASILAMAYAN HASTALIK-SIZOFRENI STIGMASI

 

  Kendilerini rehabilite etmege calisanlara, normal yasama donmek icin verdikleri inanilmaz zor mucadelerinde engeldir sizofreni stigmasi=toplumdaki, kisilerdeki onyargi ve duyarsizlik, acimasizlik, sefkatsizlik vs.Ve aileleri icin de cok gercek bir problemdir.Bu nedenle sizofreniyle tanisanlar hastalikla ilgili duzinelerce yanlis bilinenler nedeniyle endiselidirler.Sizofreni iyi bilinmeyen,taninmayan ve cok korkulan bir hastaliktir. Insanlarin cogunun sizofreni hakkinda bildiklerini sandiklari seyler yanlistir.Insanlar sizofreniyi bolunmus kisilik veya cogul kisilikle karistirmaktadirlar.Sizofrenili kisilerin siddet yanlisi ve tehlikeli olduguna inaniyorlar.Cok azi olabilir tabii, ama medyadaki ozellikle mental hastalarin isledikleri korkutucu ve garip siddet suclari toplumda sanki sizofrenili insanlarin cogu vahsiymis,siddet yanlisiymis gibi izlenim birakmaktadir.Bu dogru degildir.Cogu boyle degildir.Ancak farkli kisileri sizofreni farkli sekillerde etkilemektedir ve derin psikotik krizdeki kisinin davranislarini anlamadaki zorluklar da toplumun endiselerini guclendirmektedir( ki dusunceleri tamamen karismistir birbirine).Bazi insanlar sizofrenili kisilerin zayif kisilikleri olduguna ve kendi cilginliklarini “sectiklerine” inanirlar.Bircok kisi de sizofreninin kotu anne baba elinde veya cocukluk travmasindan kaynaklandigini sanir.

 

  Bir baba da cocugunu hastahaneye goturdugu halde, onu terk etmekle, yalniz birakmakla  suclandigini soyledi.Bir baska baba da, dukkanlardaki calisanlarin, oglu alisveris yapmak icin yardim istediginde sanki orada degilmis gibi muamele ettiklerini soyledi.Bazi dini gruplar da bu hastaliga tanrinin cezalandirmasi olarak bakmaktadirlar .

 

  Danisilan tecrubeli aileler, sizofreni cevresinde olusan stigmanin nasil olustugunu anlamanin onemli oldugunu soylediler.”Sizofreni” terimi 1911 de Isvicreli psikiyatrist Eugen Bleuler tarafindan tanitildi ilk defa.Schizo Yunancadan gelir ve “bolunmus” demektir, phrenia ise “akil” demektir.Bleuer algilananla,inanilan ve objektif olarak gercek arasindaki bolunmeyi anlatmak istemisti.Sizofrenili kisinin ikiye bolunmus kisiligi oldugunu soylemedi, hasta kisiligin realiteden ayrilmasini,kopmasini anlatmak istemisti. Ama “bolunmus” konsepti sizofreninin yanlislikla birden fazla kisilik hastaligi ile karistirilmasina sebep oldu ki bu cok ender rastlanan cok farkli bir psikiyatrik hastaliktir,bu da “Dr.Jekyl ve Mr Hyde”,”The Three Faces of Eve” ve “Sybil” gibi hikaye ve filmlerle olmustur.Bugun bircok saglik hizmetlisi kelime olarak “sizofreni” kelimesinin varligindan , onu cevreleyen karisiklik ve yanlis anlamalar nedeniyle pismanlik duyuyorlar.

 

  Bu temel yanlisliklara bir de suclama tarihcesini ilave edin.Aileler suclama faktorunun yardim arama ve destek almada cok onemli bir engel olusturdugunda hemfikirler.

 

1800 lerin sonlarinda ve 20.yuzyilin baslarinda, psikiyatri mesleginde hastaligin tabiati hakkinda uc ayri gorus agirlik kazandi .

 

Almanya’daki Dr. Emil Kraeplinin arastirmalarindan biyolojik psikiyatri gelisti; Avusturya’daki Dr. Freud ve arkadaslarinin nevrozlar (endiseler, obsesyonlar, fobiler, depresyonlar,vs) calismalarindan psikoanaliz gelisti: ve ABD deki Dr. John B.Watson’un calismalari ilede davraniscilik psikiyatrisi gelisti.Avrupa’daki psikiyatristlerde Kraepalin’in fikirleri agirlik kazandi, psikoanaliz ve davraniscilik ise Kuzey Amerika’da hakimiyet kazandi.(Andreasen,The Broken Brain,sayfa 11-20).

 

1950 lerde bircok Kuzey Amerikali psikiyatrist, sizofreninin kiside hayatinin erken doneminde, tipik sekilde ailesi tarafindan yasatilan travmalardan kaynaklandigina inanmaga basladilar. Sizofrenili kisilerin annelerinin asiri endiseli,obsessive=tutkulu/takintili ve hakim olan kisiler,dominant olduklarina inanilmaktaydi.Bu kadinlar damgalandilar ve onlara “sizofrengenikler”   (schizophrenogenic) dendi.Bir anne bunu neredeyse anlayabildigini soyledi. ”Cocugunuz icin yardim ararken, gereginden fazla sey istemek, beklemek, sormak ve adeta arabanizin tekerleklerinin de onunde gitmesi gibi birsey ve bu tarzda yardim talep etmek ve gerginliginiz de cocugunuzun hastaliginin neticesi olarak gorulmek yerine, sanki nedeni gibi gorulmektedir.”Yavas yavas nihayet aile unitesine yuklendi suc.Teoriciler sizofreni hastasi olan  ailede , fonksiyon zayiflik ve eksikliklerini, hastaligin neticesi olmaktan ziyade ,sebebi gibi gorerek karistirdilar konuyu.

 

Sizofreniyi cevreleyen mitolojiye iki teori daha katkida bulundu.Amerikali psikoanalist Thomas Szasz sizofreninin, tum oteki mental hastaliklar gibi, bir seri davranislar oldugunu,hastalik olmadigini soyledi.Ingiliz psikiyatristi R.D.Laing de bunun kacik dunyaya “saglikli” bir cevap oldugunu belirtti.Cok fazla stress altindaki kisiler de adapte olma cabalari icinde “cilgin,delice” davraniyorlardi ona gore.

 

Bilimsel arastirmalar ve gerceklere dayali bilgiler bu teorileri yalanlamistir.Malesef bir zamanlar bu gorusler toplumlarin dikkatini cekebilecek kadar populer inanislardi.Hala bu gun bile akrabanizin hastaligina sizin sebep oldugunuzu ve aile iliskinizin surmesinin iyilesmeyi durdurabilecegini ima eden saglik profosyonellerine rastlayabilirsiniz.

 

Gecmisteki bu suclamalarin yani sira, hastaligin kendi belirtileri de sizofreni stigmasina katkida bulunmaktadir. Garip ve onceden bilinemeyen davranis, yetersiz fonksiyon veya iyi ve saglikli aliskanliklarin olmayisi baskalarina ittirici gelebilir. Art niyetsiz bile olsa, medyada sizofrenili olduklari bildirilen  kisilerin siddet davranislari  veya intaharlari da stigmaya katkida bulunmaktadir.

 

Aileler genelde stigmayla basa cikmayI oldukca zor buluyorlar. Bazilari hastaligi aile icinde saklamaya calisiyorlar.Otekilerse yuksek sesle ve acikca konusmayi tercih ediyorlar.Bu sekilde konusmanin bu kafa yapisi ve huzuru ile baskalari ile de elele vererek stigmayi yok etmege calismaga yaradigini belirtiyorlar.

 

 

BIRSEYLERIN YOLUNDA GITMEDIGINI ANLAMAK, TANIMAK

 

  Aile uyeleri sikca, yakinlarinda/akrabalarinda erken asamalarda birseylerin yolunda gitmedigini bilebildiklerini ,anladiklarini rapor ettiler.Ogullarinda, kizlarinda, kardesinde,kocasinda, esinde bunun bir donem, gecici bir sey olmadigini,fazla alkol veya uyusturuculara reaksiyon olmadigini hissettiklerini soylediler.Gozlemledikleri her neyse, bu garip davranisin normal uyum saglama gayretleri neticesi oldugunu veya az da olsa, biraz kanunlara/kurallara  uyma problemi oldugunu sandiklarini ifade ettiler.Bu el kitabini okuyan herkesin mutlaka ic gudulerine guvenmeleri gerektigini soyluyorlar ve eger endiseleri varsa mutlaka uzmandan yardim istenmesi konusunda uyariyorlar.Unutmayin, yakininizi/akrabanizi en iyi siz tanirsiniz.

 

Sizofrenide Erken Ikaz Isaretleri- Konuya odaklanmis tartisma gruplarinca derlenmistir liste

 

 

 

       -    Uyku uyuyamama, garip uyanma saatleri, gece gunduz birbirine karismaktadir

-          Sosyal iliskilerden kacma, izolasyon=yalniz kalmaga calismasi, cevreye,insanlara ilgisizlik,

-          Sosyal iliskilerinin gittikce bozulmasi, kotulesmesi

-          Hiperaktivite veya hareketsizlik gorulmesi veya iki durum arasinda gidip gelmeler

-          Konsantre olamama, karar vermede farkedilir zorlanmalar

-          Din veya gizli, derin, bilinmeyen, mistik konularla olaganustu ilgilenme

-          Dusmanlik, suphecilik, korkusuzluk

-          Arkadaslarin veya ailenin tenkitlerine asiri reaksiyonlar gostermek

-          Kisisel hijyen=temizlik, gorunumde,yasadigi odada vs daginiklik,pislikte  kotulesme

-          Belli olmayan nedenlerle hitch-hiking/ otostop yapmak, alip basini gitmek, yok olmak veya dagda vs uzun gunler surebilen yuruyusler yapmak, alip basini gitmek,yok olmak gibi aktivitelerde artis

-          Net bir anlami olmaksizin asiri yazi yazma veya cocukca karalamalar

-          Beklenmedik, siradan olmayan duygusal reaksiyonlar

-          Duz, ifadesiz olu yilan gibi bakislar

-          Gozunu dikerek surekli bakmak, gozunu hic kirpmamak veya durmadan, sikca, surekli goz kirpmak

-          Stimulasyona (ses, isik) asiri anormal hassasiyet

-          Bircok seyde farkli kokular ve tadlar almak

-          Kelimeleri farkli ve dikkat cekecek bicimde kullanmak, lisanin yapisini degisik kullanmak

-          Garip anlasilamaz davranislar: insanlara dokunmayi reddetmek, el sikismamak, surekli eldiven giymek,

-          Kendisini- vucudunu kesmek, kendisini-vucudunun bir yerlerini kesmekle tehdit etmek vs

 

 

 

Bu isaretlerin hicbirinin tek basina varligi mental hastalik varligini gostermez.Bu listenin hazirlanmasina yardimci olanlardan birkaci ise bu erken ikaz isaretleri nedeni ile harekete gectiklerini soylediler. Yasadiklari tecrubelerle, bu aileler, eger bu yukardaki davranislarin birkaci bir aradaysa veya daha onceki davranislarindan bayagi belirgin farkliliklar, degisiklikler yaratmaktaysalar ve bu farkli davranislar birkac haftadan fazlaca surmekteyse, mutlaka tibbi yardim isteyin diyorlar size.Yani psikiyatriste,doktora kosun.

 

Bircok aile yakinlari/akrabalari ile konusmalarda, fikirlerde mantik akisi, takibi olmadigini farkettiklerini farketmisler.Baskalari ise, akrabalarinin ortada olmayan kisiye yuksek sesle konusmaga basladiklarini isittiklerini ama etrafta onunla konusan,ona birseyler soyleyen gormediklerini farketmisler. Genc bir adam tum dinleri ve  TARIKATLARI “cult”lari incelemege baslamis (kalt okunur= kisinin bir sistem icinde birbirlerinden farkli dini ve rituel bir yasam bicimini benimsemis gruplara baglanmasi, takib edici uyelerden olusan cesitli TARIKAT gruplari. Bazilari tum ailesini terkediyor ve bir daha asla gorusmuyor; tum malini veriyor,her “cult” grubunun yasam ve inanclari,onlari bir araya toplayanlarin yaydiklari normlar farkliliklar gosterebilmektedir.Turkce’deki karsiliginda tarikat en yakin kelimedir.ABD de bunlari bilim olarak inceleyen uzmanlar vardir bilgili-yani bir bilim dalidir bu.Mesela anne baba 10-20 sene sonra oglunu,kizini bulsa bile gorusemiyorlar,kaciyor yakinlari vs.Ayrica bu gruplarda ailelerle iliskilerin kesilmesi de sikca gorulmekte.Toplu intaharlar gorulebilmekte bu gruplarda vs ). Baska bir genc de tum radyolari kapatmaga basladi cunku medyumdan radyolar araciligi ile mesajlar aldigini zannediyordu. Bazi ailelerde, yakinlari/akrabalari banka cek kayitlarini , dogum sertifikalarini ve fotograflarini yoketti.Bircok durumda da paranoya isaretleri apacik ortadaydi. Bir akraba kendisine karsi hazirlanan planlardan konusmaga basladi, zehirlendigine dair “delilleri” de vardi!.Bir adamsa karisinin ne zaman insanlari konusurken gorse, kendisi hakkinda konustuklarini sandigini soyledi.

 

Nihayet aileler oyle bir noktaya geldiler ki davranislardaki bu degisikliklere artik tolerans gosteremez oldular.Cogu aile evlerinde cok fazla zihin karisikligi ve garip davranan kisiye karsi biraz ofke ve kizginlik olustugunu bildirdiler.Kardesler genelde kiz ya da erkek kardesinin sadece tembel oldugunu ve sorumluluktan kactiklarini dusunduler ,cocuklarsa ailelerinin cok degisik hareketlerinden utandiklarini ve kafalarinin karistigini soylediler;annelerle babalar cocuklarinin problemlerini nasil ele almalari gerektigi hakkinda fikir ayriliklarina dustuler:Genelde de evlilikteki stabilite sarsildi.Bu bilgileri verenler sizlere gerilimin bu noktalara gelmesini beklememelisiniz diyorlar.Mutlaka disardan,aile doktorunuzdan veya uygun mental saglik kaynaklarindan, psikiyatristden yardim istemelisiniz.

 

 

NEREDEN YARDIM ISTEMELISINIZ?

TIBBI YARDIMA NASIL ULASABILIRSINIZ?

 

Doktordan randevu almaga karar verdiginizde, durumu herkes icin kolaylastirabilecek bircok sey yapma imkaniniz var.Ilk once, akrabanizin doktora gitmek istemeyebilecegini simdiden bilin.O semptomlarin anormalliginin farkinda degildir. Hastalik hakkinda gorusleri yine hastaligi nedeniyle olamayacagi icin,kendisinde hicbirsey olmadigini dusunmesine ve hastaligi reddetmesine sebep olabilir.Veya birseylerin yolunda olmadigi fikrindeyse, belki de kafasi karisik ve korkulu vaziyette haftalarca,aylarca kendi durumunu anlamaya calismistir belki de.Akrabaniz herseyin “normal” olduguna herkesi inandirabilmek icin tum enerjisini,kabiliyetini ve zekasini kullanarak senaryolar hazirliyor da olabilir.Siz doktora gitme ihtiyacini ona tavsiye ettiginizde, siz ona rahatlama saglamis olmuyorsunuz;onun konusmadigi en buyuk korkusunu konfirme etmis oluyorsunuz.”Son zamanlarda garip davraniyorsun” veya ”Niye boyle davraniyorsun?Aptalca ve tembelce davraniyorsun” gibi dusmanca ve emir veren tarzda konusmalarsa bu kisiyi sizden daha da uzaklastiracaktir.Ve onun durumunu, arkasindan baskalari ile tartistiginiz izlenimi verecek herhangi bir sey soylemek de akillica degildir.:”Hepimiz senin garip davranislarini konustuk ve doktora gitmek gerektigi husunda hemfikiriz”.Ne de baskalarinin duygularina vs konsantre olmak ise yarayacaktir:”Davranislarin anneni cok uzuyor” veya “Baban sana cok kizgin”.

 

Belli semptomlara fokus olmak gerekir, mesela uyuyamama, enerji azligi veya uzuntulu olmak ve aglama gibi. Soyle birsey diyebilirsiniz:”Biliyorum gece iyi uyumadin ve gun boyunca da cok yorgunsun. Haydi doktorundan bir randevu alalim” O zaman doktor onu kritik edecek bir yargic olmaktansa, yardimci olabilecek birisi olarak gorulebilir. (ABD ve Kanada’da aile doktoru kisinin tum gecmisini bilir, elinde dosya vardir ve her konuda gidilecek ilk duraktir. O sevk edecektir. Zaten psikiyatriste gidiyorsa, buna gerek yoktur.)

 

Eger akrabaniz doktoru gormege razi olursa, resepsiyona iki muayene suresini birden bloke etmesini soyleyin-bircok randevular sadece 10-15 dakikadir, hastanin durumuna gore randevu suresi bloke edilir yapilacak rutin muayenelere vs gore- ki hastanizla doktor rahatca ilgilenebilsin.Randevunuzu aldiktan sonra, doktora endiselerinizi mumkun oldugunca net sekilde tarif eden mektubunuzu gonderin postayla.Doktora yardimci olmanin yani sira, mektubunuz acik secik neler oluyor sizin de gormenize,netlestirmenize yarayacaktir.Asagidaki ornek bir mektuptur:

 

 

01.Ocak 2000

 

Sayin Dr. Yardimci,

 

Kizim Ayse/Oglum Ali  icin Pazartesi, 10 Ocak 2000, saat 10.00 na randevu aldim.Uc ay once Ayse/Ali garip sekilde davranmaga basladi.Ailemizin farkettigi garip davranislardan bazilari sunlar:Geceleri uyuyamiyor, en sevdigi aktivitelerden,spordan da uzaklasti,hicbir arkadasi ile gorusmeyi kabul etmiyor, gunde 2-3 saat agliyor ve kimsenin de kendisine dokunmasina izin vermiyor.

 

Size okulundan son iki raporunu/ders notlarini gosterir formlarin fotokopilerini ve de arkadaslarinin yorumlarini da  de gonderiyorum.Tibbi bir degerlendirme yapilmasi gerektigine inaniyoruz ve goruslerinizi endiseyle bekliyoruz.

 

Saygilarimla

Isim, adres, telefon vs

 

 

  Eger yakininiz doktora gitmeyi reddederse, siz gene de randevu alin ve yalniz siz gidin. Yine iki randevu suresi talep edin ve mektubun biraz degisigini gonderin onceden.  Doktorla gorustukten sonra,takim olarak birlikte yakininizi doktora goturmenin yolunu bulabilirsiniz.

 

 

  Eger yakininizi doktora gitmege ikna edebildiyseniz, bu ilk ziyaretin hicbirseyi cozmeyebilecegini, hicbir sorunuza cevap olmayabilecegini bilmelisiniz.Yasayan aileler bu ilk psikiyatriste/doktora gidisin “tamamen tedavi” olmasini ne kadar da cok istediklerini ama hicbirsey olmadigini gorduklerinde ise ne kadar ofkelendiklerini acikladilar.

 

  Doktoru ziyaretiniz suresince  yakininiz sizin gordugunuz davranislari cok ender olarak sergileyecektir. Bazilari doktorla konusmayi cok stresli bulurlar ve sizofrenili bircok kisi de bu ziyaretlerde bombos olduklarini, hicbir sey hatirlamadiklarini soylediler.

 

  Ancak bircok sizofrenili kisi de doktora gitme korkularinin, doktor eger dogru sorulari sorarsa azaldigini soylediler: Bu da doktora onceden gonderilen mektup yuzundendir, doktor hastayi rahatsiz eden semptomlara fokus olur ve uygun sorulari sorar ve hasta da doktora daha cok acilmaya karar verdigini gorur.Mesela eger doktor soyle birsey derse insanlari rahatlatiyor:”Anladigima gore son zamanlarda cok agliyormussun.Bu senin aklini cok karistiriyor olmali”.

 

  Kayit Tutmak

  Akrabaniza artik yardim etme islemine basladiniz, simdi size yardim etmek isteyen aileler hastanizin davranislarini ve bu davranislara hastalik suresince sizlerin ve baska insanlarin ne adimlar attiklarini/ne onlemler alindigini yazarak dokumante etmenizi istiyorlar.Bu oldukca caba gerektirebilir ama bu calisma grubundakiler ve otekilerce de bu isin yapilmasinin cok degerli oldugu vurgulanmaktadir.Bu kayitlariniz doktor hasta gecmisi ile ilgili detayli yazili,sozlu bilgiler alirken veya doktor degistirdiginizde cok gerekli olacaktir.Hem de hastaligin sureci, denenen tedaviler konusunda da akliniz huzurlu olacaktir.

 

  Bu kayitlat net, kesin ve direkt olmalidir.Yetersiz kelime ve tariflerden kacinin.Medikal doktorlar gozlemlenen ve olculebilen davranislarin yazilmasini,listelenmesini onemli buluyorlar.Mesela,.Eger Ayse yikanmayi reddediyor ve hergun ayni kiyafetleri giyiyor yazarsaniz, bir davranisini yaziyorsunuz.Boyle yazmak daha faydalidir Ayse cok kotu gorunuyor demekten. Baska bir ornek: Ayse her gece en az bir saat agliyor derseniz bir davranisi uygun bicimde yaziyorsunuz.Halbuki “Ayse cok uzgun gorunuyor” deseydiniz doktora pek fazla faydali degil.Yazdiginiz davranisin detaylarini yazin ve gun,tarih,saat ve suresini yazin varsa/uygunsa.Doktorunuzla randevularinizi kaydedin ve her turlu yazisma,vs nin kopyesini saklayin.

 

  Bu kayitlarinizi cok ozenle saklayacaginiz “gizli dokuman” muamelesi yapmaniz cok gereklidir.Dahasi eger akrabanizin paranoyak egilimleri de varsa,kayitlarinizdan,defterinizden haberdar olmasi, onu casusluk yaptiginiza ikna edebilir.Bazi aileler de hastalarini da bu defter yazmaya dahil etmisler ve bu islemi cok faydali bulmuslardir.Uygun olduguna inaniyorsaniz,akrabanizi kendi dusunce ve duygularini yazmasi icin yureklendirin.

 

 

SIZOFRENININ TESHIS EDILMESI

 

  Henuz teshis koyabilmek icin basit labratuar testleri yok.Bu nedenle teshis semptomlara dayanarak yapilir-kisinin soyledikleri ve doktorun gozlemlerine gore.

 

  Sizofrenide teshis koyabilmek icin, uyusturucular, sara, beyin tumoru, tiroid ve oteki metabolik rahatsizliklari gibi oteki tum muhtemel nedenler ve sizofreni gibi semptomlari olan oteki fiziksel hastaliklar- hipoglisemi ve Wilson Hastaligi da olmadigi kesinlestirilir.Hastanin durumunun hem de bipolar hastaligi=manik depresiv  de olmadigindan emin olunur.(en arkadaki terimlere bak).Bazi hastalar hem sizofreni hem de manik depresyonun semptomlarini gosterirler.Bu duruma “sizoafektif” hastaligi denir.Sizofreniyle olan iliskisi su anda belli degildir.

 

  Kuzey Amerika’da cok genis bicimde kullanilan mental hastaliklari teshis sistemi, Amerikan Psikiyatri Kurumu tarafindan ozel bir calisma ekibiyle hazirlanmistir.Bu calismanin neticeleri  The Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM),Mental Hastaliklarin Teshisi ve Istatistikleri El Kitabi (DSM) adli el kitabinda yayinlandi.Andreasen The Broken Brain:The Biological Revolution in Psychiatry , Kirik Beyin :Psikiyatride Biyolojik Devrim adli kitabinda:bu manuelin DSM-III olarak bilinen ucuncu versiyonunun, teshisin “objektif semptomlarin dikkatlice calisilmasi” ile yapilacagi vurgulaniyordu(sayfa 154).Ve devam etti” DSM-III un en onemli vurguladigi seyse ise daha cok psikoanalitikten daha cok tibba yaklasimdir, kaymadir”(Sayfa 158)

 

  DSM-III 1980 de yayinlanmisti ve daha da detaylandirildi.Su andaki guncel kullanilan manuel ise 1987 de revize edilmis,yenilenmistir ve DSM-III-R olarak bilinir.

 

  Doktora ilk gidisinizde ne olursa olsun, sizofreni teshisi genelde uzun surer.Cunku bu teshisi koymak cok zordur:ya teshisi koymak icin gerekli semptomlar taninamamaz veya hastalik ilerleyinceye kadar kendilerini tam olarak gostermezler.Her hastada da semptomlar kendilerini farkli sekillerde belli ederler.Doktorlarin bircogu, hala bu hastaligi sarmalayan stigmanin da farkinda olduklarindan,tum teshislerinin dogrulugundan iyice emin oluncaya kadar suphelerini dile getirmek istemezler.

 

  Eger doktorunuz sizofreni teshisi koyarsa, doktorunuzun baska bir hastaligi vs de inceleyip,kesin olmadigina emin oldugunu varsaymayin.Oteki hastaliklar hakkinda sorular sormaktan cekinmeyiniz ve nelere dayanarak sizofreninin problem olduguna karar verdigini sorun kendisine.Sizofreni kadar kafa karistirici, degisken ve zor bir hastalik soz konusu oldugunda, doktorunuzun  teshis ve cevaplarindan memnun kalsaniz da kalmasaniz da, mutlaka ikinci bir tip gorusu ve psikiyatrik havale daha mutlaka istemelisiniz.Bu tur bir istek kabul edilebilir bir istektir her yerde.Doktorun bunu kisisel bir kritik olarak degerlendirecegini asla dusunmeyin.

 

 

GIZLILIK=CONFIDENTIALITY

  Aileler er veya gec hukuki ve etik konusu olan gizlilik konusuna gelirler. Bu tip alaninda temel prensiptir. Hasta hakkindaki bilgiler genellikle kimseye verilemez, hasta kendisi aksi hususunda yazili musaade vermedikce, sadece aile uyelerine ve tedavi ekibine bilgi  verilir.Istisnalar ise hasta yasi  kucuk oldugunda veya mental olarak yetersiz goruldugundedir.Bazi kanun yorelerinde, mental yetersizligi kesinlesmis hasta adina yetkili davranabileceklerin kimler olacagi hususunda hazir listesi vardir.Mesela aileler kendilerinin bu listelerde en once gelmediklerini anlamalari surpriz olmaktadir.Ontario’daki bir hasta mental olarak yeterliyken daha once birisini tayin etmisse boyle durumlarda kendi adina yetkili olarak , o kisi simdi esinden once gelecektir listede.

 

  Hastasina bakan ailenin bu durumdaki yakininin durumu hakkinda mumkun oldugunca fazla sey bilmek istemesi dogaldir.Saglik profosyonelleri bunu anlayabilirler, ama hastanin onayi olmadan elleri bagli olabilir, birsey yapamazlar.Ideal olani hasta iyiyken, yazili olarak doktoruyla gorusme yetkisi alinmalidir  elinden.Ancak hasta bunu yazili vermeye isteksizse, doktora sorun bu izni alabilmek icin yapabileceginiz bir sey var mi diye.Unutmayin, eger fiziksel siddet riski varsa doktorun soz hakki olabilir.

 

  Hasta hakkindaki bilgilerin verilmesi, aciklanmasi hususunda kanuni gerekler ulkelere, eyaletlere gore de degisir.Siz kendi yorenizdeki doktora sorunuz hasta haklarini,kanunlarimizi.Hastayla konsultasyon yapan saglik ekipleri takiminin bazi gorusmelerine katilabilir misiniz sorun doktorunuza.Hasta kendisi hakkinda bilgi verilmesine musaade =yazili onay vermektense, bunu seve seve kabul edebilir.

 

  Doktorlar genelde hasta yakinlarinin kendilerine hasta hakkinda bilgi vermelerini beklerler.Doktor kendi karari ile bu bilgileri hastayla da paylasabilir.Bunu boyle kabul etmek akillica olur.Bu nedenle,ona bakan doktorlara verdiginiz bilgilerin etkisini, siz direkt olarak yakininiza soylemeyi dusunebilirsiniz.Bu hastayla baglarinizi guclendirebilir.

 

 

KRIZ ANINDA NE YAPMALI?

 

  Bircok aile kriz veya psikotik epizodun - ki bu realiteyle, gercekle cok ciddi sekilde kopmadir- garip davranislari farketmelerinden sonra birkac ayda veya bir yilda bir goruldugunu rapor ettiler.Ancak bazilari da krizlerin hic bir on ikaz isareti olmadan veya cok az on  isaretle gorulduklerini soylediler.

 

  Kriz suresinde, yakininiz asagidaki semptomlarin bazilarini veya hepsini sergileyecektir: halusinasyonlar, deluzyonlar, dusunce bozuklugu, ve davranis ve duygularda rahatsizliklar.Bu psikotik kriz surelerini yasayan aileler ne kadar hazirlanirsaniz hazirlanin, bu sizi yasayacaginiz sok, panik ve sevdiginiz kisi sizofreninin bu safhasina girince olurcesine hissedeceginiz korkudan koruyamayacak diyorlar.Yakininizin da olanlardan sizin  gibi korktugunu anlayin:”sesler” kendi hayatini tehlikeye atacak direktifler veriyor olabilir:pencerede yilanlar dolaniyor olabilir:odayi zehirli gazlar dolduruyor olabilir.Yakininizi hemen doktora goturmeniz veya ona yardimin ulasmasini saglamaniz sarttir, bu hastahaneye yatmasini da gerektirebilir.Eger zaten doktoru varsa, derhal doktorunuzu/psikiyatristinizi  arayain telefonla ve hangi hastahaneye gitmeniz gerektigini ve ne yapmaniz gerektigini sorun.

 

 

KRIZ ANINDA SIZE YARDIMCI OLABILECEK KILAVUZ BILGILER

 

 

SUNLARI YAPIN-

 

·         Mumkun oldugunca sakin olmaya calisin.

·         Oteki dikkat dagitan herseyi azaltin, yok edin- radyoyu, televizyonu vs kapatin.

·         Odada yaninizda baskalari da varsa, odayi terketmelerini isteyin.

·         Tek tek konusun, her agizdan ses cikmasin.

·         Bire bir konusun.Soyle demeye calisin, “ Haydi oturalim ve konusalim” veya “Haydi oturalim ve sessiz olalim”. Normal bir sesle net, anlasilir, tane tane yavas yavas konusun.

·         Gozlemlediginiz davranislari hakkinda sunlari soyle soyleyin mesela:”Korkuyorsun/ kizginsin/ kafan karismis. Lutfen bana seni ne korktuyor soyle vs”.

·         Emir veren, sorgulayan, ahkam kesen, yukses sesle konusma seklinden uzak durun:”cocuk gibi davraniyorsun” veya ”soyledigim gibi yapacaksin” DEMEYIN.

·         Gerektiginde soru ve cumlelerinizi tekrarlayin ve ayni kelimeleri kullanin her seferinde.Sorunuzu kelimeleri degistirerek ,daha iyi anlayacagi umidiyle degistirmeyin.

·         Akrabanizin odada kisisel bir alani olmasina saygi ve ozen gosterin, dibine kadar yaklasmayin- yani etrafinda 1-2-3 metrelik bir alani bos birakin. Tepesinde, dibinde,cok yakinina girerek durmayin. Bu tip kisisel alana mudahale sadece onu degil, tum insanlari oldukca rahatsiz etmektedir.

·         Kendiniz eger cok duygusal olursaniz, bunun yakininizi daha cok rahatsiz edecegini, uzecegini asla unutmayin.

·         Sogukkanli ,serinkanli olmaya calisin.

 

 

 

SUNLARI YAPMAYIN-

·         Bagirmayin.

·         Eger yakininiz sizi dinlemiyor gibi gorunuyorsa, bu oteki” sesler “ cok daha yuksek sesli oldugu icindir.

  • Kritik= tenkit etmeyin. Yakininizla bu noktada mantikli seyler konusamazsiniz.
  • Onun parlamasina, tepki gostermesine sebep olacak olaylara meydan vermeyin.
  • Devamli gozlerine bakmayin.
  • Kapi cikisini bloke etmeyin/kapatmayin. Sikisip kaldigi hissine kapilmasin.
  • Etrafinda nefes alacagi 2-3 metrelik  insanlarin ozel alanina yaklasmayin, korkutmayin.
  • Ani hareketler yapmayin.
  • Oteki kisilerle ne yapilmasi gerektigi hususunda munakasa etmeyin.

 

 

  Eger yakininiz kendi istegi ile/gonullu olarak hastahaneye giderse tabii ki cok daha iyi.Eger sizi dinlemeyecegini dusunuyorsaniz, bir arkadasi onu ikna edebilir mi deneyin.Bazilari ise hasta yakinlarina secim hakki vermenin ise yaradigini soyluyorlar.”Benimle mi hastahaneye gideceksin yoksa arkadasin Ahmet’in mi seni goturmesini istersin?” Boyle bir yaklasim hastanin caresizlik duygularini azaltabilmektedir.Ona ne kadar kucuk olursa olsun bir secim hakki taniyarak, icinde bulunduklari korkunc durumda, onlara azicik da olsa kontrolun kendilerinde oldugu izlenimini vermektedir. Aileler bazen psikotik durumlarin siddet icerebilecegini ikaz ediyorlar.Boyle durumlarda, yakininiza sakin ve yavas konusmak icin zamaniniz olmayabilir veya doktora/psikiyatriste tavsiye almak icin telefon edecek vakit olmayabilir. Cunku yakininiz degismis bir realite durumundadir ve halusinasyonlarindan yola cikarak hareket edebilir-mesela, cami kirabilir.Akrabaniz kendine zarar vermekle tehdit edebilir veya size zarar verecegini,esyalari parcalayacagini vs soyleyebilir.Bir anne, oglunun Tanrinin annesini oldurmeyi emrettigini bagirdigini soyledi.Boyle durumlarda kendinizi ve hasta kisi dahil otekileri fiziksel zarardan korumak icin ne gerekiyorsa onu yapmalisiniz.En akillicasi evi, orayi terkedip cikmak olabilir bazen.Bir baska alternatif cozum de o bir odada emniyete alindiktan sonra (kilitleyerek vs), siz telefonla yardim isteyebilirsiniz veya disari gidip yardim istemek olabilir. Ancak boyle bir davranis sadece cok asiri ,ekstrem durumlarda tavsiye edilmektedir. Boyle gergin durumlarda belki tek seciminiz polise telefon etmektir.Akrabanizi siz araba kullanarak hastahaneye goturmeye calismaniz akillica olmaz: eger sizinle birisi daha gelecekse goturun ama.

 

  POLISDEN YARDIM ISTEMEK

  Bu olaylari yasayan aileler polis cagirmakta kararsiz ve isteksiz olduklarininda hem fikirdiler.Akrabalarina sanki suclu birisi gibi muamele ediyormus gibi hissettiler kendilerini ve sanki artik pes ediyorlar ve sevdiklerini terk ediyorlarmis gibi hislere kapildilar ama bazi durumlarda ise hic secim sanslari yoktu.Bircok ailenin soyledigine gore”Polisi cagiriyorum” cumlecigi akrabalarini yatistirdi.Hasta kisiye davranislarinin kabul ve tolere edilemeyecegi bildiriyordu boylece.Bir babaya gore  uniformali polislerin goruntusu olayin sonuclanmasina, yatismasina yetmisti bile.Ama baska bir babaysa bu taktige karsi cikti,cunku kizi paranoyakti ve evinde bir polisi gorurse bu adeta kirmizi bayrak isi gorecek ve onu daha cok cileden ve kontrolden cikartacaktir.Ic gudulerinize guvenmeyi unutmayin: siz yakininizi herkesden iyi taniyorsunuz ve onun farkli taktiklere nasil cevap verecegini herkesden daha iyi bilirsiniz.

 

  Polise telefon ettiginizde, onlara akrabanizin acil tibbi yardima ihtiyaci oldugunu ve (eger durum buysa) kendisine sizofreni teshisi kondugunu varsa oteki hastaliklarini soyleyin. Kisaca yakininiz su anda ne yapiyor anlatin- mesela tehdit ediyor, esyalara zarar veriyor vs- ve de yakininizi hastahaneye goturmek icin polisin YARDIMINA ihtiyaciniz oldugunu soyleyin. Polise mutlaka akrabanizin o anda silahli olup olmadigini, evde ulasabilecegi silah var mi bilgilerini de vermeyi sakin unutmayin.(Polislerimize de mental hastaliklar kanunlari cercevesinde bu tip yardim egitimi verilecegini umuyoruz, talep ediyoruz. Cunku bu tutuklamak degildir, sadece hasta bir kisinin, zarar gormeden hastahaneye ulastirilmasi islemidir)

 

  Polis eve gelince, bu durumu daha onceden yasamis olan aileler birkac cesit olaya hazir olmaniz gerektigini ikaz ediyorlar. Bazi polis ekiplerinde psikiyatrik acil durumlarla basa cikmayi iyi bilen ozel egitimli uzman polisler var.Bazi polislerin se bu tur krizlerde gerekli bilgi ve tecrubesi cok az. Bazi polisler asiri anlayisli iken, digerleri hic de yardimci olamiyorlar.Polis sizden sikayetci olmanizi isteyebilir. Bunun ne demek oldugunu,kanunlari, akrabanizin durumunu cok iyi dusunmelisiniz. Sizin kendi duygularinizin ve yaklasim tarzinizin da polislerin reaksiyonlarina etkili faktor olabilecegini bilin.Siz kendi kayitlarinizda polise telefon ettiginizde herseyi kaydedin: telefona ne kadar surede cevap verdiler, polisin adi ve ustunde de tasidigi,gorulebilir ve soruldugunda verilen sicil nosu, gecen konusmalari, size nasil davrandiklarini ve duruma nasilyardimci olduklarini.

 

  Polisler evinize ulasinca olayi degerlendirecek ve ne yapilmasi gerektigine karar vereceklerdir. Polisler oradayken, akrabanizin doktorunu veya psikiyatristini arama firsatiniz olabilir tavsiyesini almak icin. Eger tavsiyesi varsa, polise doktoru su hastahaneye goturulmesini istiyor deyin.

 

  Polisler ihtiyaclari olan bilgileri toiplayinca, akrabanizi bir hastahanenin aciline gorurebilirler. Doktora tum gerekli bilgileri aktarmak polisin gorevi ve sorumlulugudur. Genel olarak kanunlara gore, yakininiza tum degerlendirmeler yapilincaya kadar yaninda kalmasi gerekir polisin.Mumkunse mutlaka hastahaneye sizin de gitmenizi oneririz, ancak polisle hastahaneye gidemediyseniz, polise neler oldugunu size anlatmasi icin sizi aramasini soyleyin.Size direkt olarak doktorla da konusmanizi tavsiye ederiz- acildeki bas hemsire sizin gorusmenizi saglayacaktir. Yakininiz hastahaneye yatirilmis mi ve tedavi baslamis mi ogrenmek isteyeceksiniz. Yatiran doktorun adini alin.Tum bu bilgileri kaydedin defterinize.

 

 

HASTAHANEYE YATIRILIS VE MENTAL SAGLIK KANUNLARI

 

(BIZDE,TURKIYE’DE MENTAL SAGLIK KONULARINDA HENUZ CAGDAS KANUNLARIMIZ ve HATTA KRIZ ANLARINDA HASTALARIMIZI YATIRAN HASTAHANELER, ACILLER DE YOKTUR-SADECE PARANIZ VARSA BIRKAC ALTERNATIF VARDIR BUYUK 1-2 SEHIRDE)

 

  Her yoredeki yururlukte olan mental saglik kanunlarina goredir hastahaneye yatirilis. Uygulamadaki farkliliklara ragmen,tumunde istege bagli=gonullu ve istek disi=gonulsuz yatislar arasindaki farklilik hepsinde gecerlidir.Gonullu=istege bagli hastahaneye  yatis, hastanin doktorundan tavsiye ile kendiliginden hastahaneye yatmasidir.Gonulsuz=isteksiz hastahaneye yatis ise, hastanin rizasi olmadan yatirilmadir.Boyle bir karar ise hastanin durumundaki ciddiyetin degerlendirilmesi neticesinde olur.

 

  Bir cok farkli eyaletlerdeki farkli kanunlar bolgelerinde farkli dil, kelimeler kullansalar da, isteksiz hastahaneye yatirilis, kisinin mental hastalik nedeniyle aci ve izdirap cekiyor olmasi ve kendisine veya baskalarina tehlike arzediyor olmasinin sonucudur.Bazi bolgelerde ise tehlike gorulmese de eger kisi hemen tedavi edilmezse kisinin sagliginda onemli kotulesme gorulecektir gorusu onem kazanirsa, istek disi hastahaneye yatirilmaya musaade etmektedir. Bazi yerlerde de, boyle bir hastahaneye yatirilma talebine=raporuna (admission) bir doktor imza atmak zorundadir, bir  adet doktor da hastahaneye yatirilma basvuru formunu (application) imzalayacaktir.

 

  Kanuni durumu izah eden belgeler size saglik gorevlilerince temin edilecektir.Verilmezse, isteyin, sorun. Ulkemizde bu konudaki gelismeler yenidir, arastirin, ogrenin, talep edin.Oteki muhtemel kaynaklar da mahalli Sizofreni Cemiyetleri veya oteki ailelerden ailelere kendi kendilerine yardim gruplaridir.Faydali mental saglik  ve kanunlar brosurleri ise mahalli saglik departmanlarindan temin edilebilir.

 

  Kriz durumlarinda, yakininiz hastahaneye yatmaya gonulsuzse bile, istek disi hastahaneye yatirilmasini nor mal olarak beklersiniz.Ancak, bu her zaman boyle olmayabilir.Yakininiz yatirilmayi reddedebilir ve tibbi muayenesinin neticesindeki degerlendirme de istek disi yatirilmasini desteklemeyebilir.Eger hastahanede yaninda olamadiysaniz o anlarda,size henuz haber verilmeden de yakininiz hastahaneden ayrilabilir.Eger yatirilmamissa,bu tur tecrubeleri yasayan oteki aileler size mutlaka baska yontemleri de denemenizi oneriyorlar, buna bazi durumlarda akrabanizi tek basina birakmak dahildir.Eve donme alternatifi olmazsa, hasta kisiye hastahane siginacak bir yer olarak gorunebilir.

 

 

ACIL DURUM PLANLAMASI

  Bu kitaba katkida bulunan aileler kriz duruml