SIZOFRENI-AILELERE EL
KITABI
SCHIZOPHRENIA, A
HANDBOOK FOR FAMILIES
KANADA SAGLIK BAKANLIGI
MENTAL SAGLIK BOLUMU KATKI VE YETKISI, SSOC-KANADA SIZOFRENI CEMIYETI, ONTARIO
SIZOFRENILILERIN ARKADASLARI DERNEGI, NOVA SCOTIA SIZOFRENI CEMIYETI,
PSIKIYATRI CLARK ENSTITUSU-TORONTO VE QUEEN STREET MENTAL SAGLIK
MERKEZI-TORONTO KATKILARI ILE RUKI, WWW.RUKI.ORG TARAFINDAN TERCUME EDILEREK HAZIRLANMISTIR.
BRITISH
COLUMBIA SIZOFRENI CEMIYETI OZEL MUSAADESI ILE DE TARAFIMDAN TERCUME
EDILMISTIR.RUKI
http://www.ruki.org/schizophel.htm GENCLIKTE SIZOFRENI EL KITABI
TANITIM
Bu kitabin hazirlanmasina katkida bulunmus olan
aileler ve hastalikla yeni tanisan ailelerin sizofreni hakkinda cok az
bilgilerin bulundugu ortamlarda, kendilerinin de onceden yasadiklari
korkularinin, uzuntulerinin ve saskinliklarinin , hic degilse bir kismi ile
basa cikabilmelerini, anlamalarini saglayacagini soyluyorlar. Dolayisi ile
bu el kitabi oncelikle erken belirtilerin akrabasinda sizofreni oldugunu
gostermesi durumunda ailelere kilavuz bilgi olarak ve sizofreni teshisi
kondugunda da ailelere kaynak olarak hazirlanmistir. Dolayisi ile
akrabalarinda, ailesinde sizofreni olan bircok ailenin yardimi ile
hazirlanmistir bu kitap.Bu insanlar baskalarina pratik ve ne yapilacagi
hususlarinda mantikli onerilerde bulunmak icin kendi tecrubelerini paylasmaga
istekli davrandilar.
Akrabalarinin hasta oldugunu
anladiklarinda, sikca caresiz ve ofkeli olduklarini cunku tip
profosyonellerinin kesin-net cevaplar veremediklerini soylediler. Sizofrenide
kesin-net cevaplarin kolay olmadigini ogrendiler.Simdi bu hastalikla yuzyuze
gelen aileler yakinlarina karsi yanlis birsey yapmadiklarini, hastaligin bundan
olmadigini, hastaliktan kaynaklanan durumlarla basa cikabilmenin en iyi
seklinin bir cok defa deneme-yanilma tecrubeleri ile basarilabilecegini
bilmeleri gerekir.
Geriye kendi tecrubelerine baktiklarinda, bu kitaba katkida bulunanlar
kendi keske listelerini yaptilar sizin icin;
|
“KESKE -
Hastalik hakkinda daha fazla bilgim olsaydi -
Onceden onlenebilir bir hastalik olmadigini
bilebilseydim -
Sadece basit kafa karisikligi veya problemli
dusunce sekli olmadigini, akrabamin gecici bir zor donemden gecmedigini,
bunun gecici olmadigini anlayabilseydim -
Bir akrabam veya bir arkadasim bana ailemdeki bu
kisinin normal davranmadigini soyleseydi -
Cok daha erken yardim isteseydiim -
Cok daha fazla sorular sorsaydim -
Daha fazla sabirli olsaydim -
Tum korkunc sucluluk ve utanc duygularimin
tumunun normal oldugunu bilseydim -
Gercek hayatta hicbir ailenin TV dizilerindeki
gibi mukemmel olmadiklarini bilseydim ve -
Saglik profosyonellerine/ doktorlara/
psikiyatristlere soru sorma ve yardim isteme hakkim oldugunu bilseydim.” |
Bu el kitabinda tum aileler
size bircok fikirler veriyorlar.Bu tavsiyelerin tumunun sizde ise
yaramayabilecegini,sizin etnik ve aile geleneklerinize uygun olmayabilecegini
ikaz ediyorlar.Ve tabii bu el kitabina
sigmayacak kadar cok konu da var.Bu nedenle kendilerine,size iletilmesi gereken
en onemli tavsiye soruldugunda,aileler ozellikle cevrenizdeki bir aileden
aileye yardim amacli kurulmus Sizofreni Cemiyetine veya kendi kendine yardim
amacli kurulan Mental Saglik dayanisma gruplarina katilmanizi
vurguladilar.Bu dernekler destek
amaclidir ve bilgi,tavsiye ve anlayis bulursunuz buralarda.Dahasi buralarda
uye olanlar, toplumlarinda daha etkili saglik bakimi sistemlerinde de etkili
olabilmektedirler.Bu kisilerin kendi tecrubeleri ve kendi bilgileri vardir
hastalik hakkinda,haklarini bilirler,ve akrabalari icin yardim almada daha
basarilidirlar.Bir kadin “Destek
grubuna uye olmak bilgilere, anlayisa
ve kabul edilmege/destege cabuk
ulasmada cok onemlidir-hayatidir. Basa cikmada en onemli faktorse yalniz
olmadiginizi ve durumun umitsiz olmadigini bilmektir.” Diyor.
Danisilan saglik hizmeti
veren profosyonellerse, ailelere pratik bilgi ve tavsiye verilmedigini kabul
ediyorlar.Tecrubeli ailelerden elde edilen mantikli bilgilerden kendilerinin de
faydalanacaklarini soylemekteler doktorlar.Onlar da dayanisma destek aile
gruplarina katilmanin oneminde hemfikir.Bir doktorun ise soyle diyor ” Simdiki durumda,sizofrenili
kisilerin sesi toplumda cok az
duyuluyor .Hastaligin tabiati onlarin birleserek,elele verip haklari icin
lobiler olusturmalarini zorlastiriyor.Ailelerin ve arkadaslarin,dayanisma
gruplarinin destegine ihtiyac vardir konuya dikkati cekebilmek icin.”
SIZOFRENI NEDIR?
Hala tip arastirmalari yapanlarca dahi tam dogru
bir tarifi olmamasina ragmen eldeki bilgilere gore beyin fonksiyonlarindaki cok
agir bozukluklardir sizofreni. Broken Brain- The Biological Revolution in Psychiatry (Kirik
Beyin- Psikiyatride Biyolojik Devrim), yazari Dr Nancy Andreasen’a gore
“ Su anda sizofreninin eldeki nedenleri bir mozaiktir.Birden cok faktorun
ilgili oldugu oldukca net. Bunlar beyindeki kimyevi degisiklikler, beyindeki
yapisal degisiklikler ve genetik faktorler.Viral enfeksiyonlar ve kafa carpma
/yaralanma /travmalarinin da rolu var….nihayet, sizofreni muhtemelen birbiri
ile ilgili bir hastaliklar grubu ki bunlarin bazilari bir faktor,bazilari ise
oteki faktor yuzunden olmakta.”(bu kitabin 222.ci sayfasi)
Beyinde milyarlarca sinir
hucresi vardir.Her sinir hucresinin kollari,dal-budaklari diyebilecegimiz
uzantilari vardir ve bunlarla bu hucre, beyindeki oteki hucrelerden mesaj alir,onlara mesajlar gonderir.Bu
uzantilar norotransmiterler
denen kimyeviler salgilarlar ve bu kimyeviler
de her sinir hucresi uzantisinin ucundan bir baska hucreye mesajlari tasirlar.Yani beyinde tum
hucreler boylece birbirleri ile konusurlar,birbirlerinden mesaj alip, verirler.
Sizofreniden etkilenen beyinde iste bu komunikasyon sisteminde birseyler
bozulmakta, birseyler ters gitmektedir.
Sizofrenili bircok kisinin
ailesi beyni telefon santralina benzetmeyi cok yardimci/faydali/uygun
bulmuslardir hastaligi anlayabilmek icin.Schizophrenia : Straight Talk for Families and Friends(Sizofreni;Ailelerle
ve Arkadaslarla Acik ve Dogru Konusmak) adli kitapta sayfa
41de,Maryellen Walsh soyle der,” Bircok insanda beyindeki santral sistemi
iyi calisir. Gelen,algilanan duyular uygun sinyal kablolarindan dogru yerlere
gonderilirler, ve bu bilgi aktarma islemi hic aksamasiz olur ve boylece de bu
dogru yerlere ulasan bilgilere gore , uygun duygu,dusunce ve hareketler dis
dunyaya gider/ yansir …….sizofreniden etkilenen beyinde
ise….algilamalar/duyular geliyor ama yanlis kanallara sevk ediliyorlar veya
olmadik bir yere yigilip kaliyorlar veya yanlis varis noktalarina ulasiyorlar.”
Sizofreni oyle yavas
gelisebilir ki aile hatta hasta kisi kendisi dahi uzunca bir sure birseylerin
yolunda gitmedigini anlamayabilirler.Iste bu yavas kotulesmeye yavas
baslangic-ateslenme veya gizli hain sizofreni denir. Semptomlarin
yavas yavas gelismesi akut sizofreniye veya sizofreni krizi epizoduna
donusebilir de, donusmeyebilir de.Akut epizod=donem kisa ve cok yogundur
ve halusinasyonlar, deluzyonlar, dusunce bozukluklari ve kisinin kendisi
hakkinda degismis hisleri/algilamalari vardir.(altered sense of self)
Bazen siozfreni hizli veya
ani olusur.Bazen birkac haftada, hatta birkac gunde cok dramatik ani
gelismeler gorulur.Ani gorulen bu durum genelde oldukca cabuk bicimde akut
epizodla neticelenir.Bazi insanlarda boyle cok az kriz gorulur
hayatlarinca:bazilarinda ise daha fazladir.Bazi insanlar bu krizler,epizodlar
arasinda oldukca normale yakin hayatlar surerler.Otekilerse
isteksiz,depresyonlu ve iyi fonksiyon gosteremeyecek kadar kotudurler.
Bazilarinda ise hastalik kronik
sizofreni denen duruma gelir.Bu agir ve uzun suren, insani kanunlar
onunde de calisamaz/ozurlu (disabled) durumda birakan, sosyal cevreden
kacma,kendi icine kapanma,motivasyon eksikligi,depresyon,ve kutlesmis
duygularla karakterize edilen bir durumdur.Ilaveten, akut semptomlardan orta
derecede deluzyonlar ve dusunce bozukluklari da kronik sizofreniye eslik eder.
Psikiyatristler semptomlari
“pozitif” ve “negatif” kategorilerinde degerlendirirler.Bu biraz
kafa karistirabilir.Dr.E. Fuller Torrey ;
_
“pozitif” sifatinin hastada var olan ama olmamasi gereken
semptomlar;
_
“negatif” in ise hastada yok olan, gorulmeyen ama
aslinda var olmasi gereken semptomlar olarak izah ediyor Surviving Schizophrenia:A Family
Manual (Sizofreniyle Yasamayi Ogrenmek;Ailenin El Kitabi,Dr. E Fuller Torrey )adli
revize edilmis kitabinin 79. sayfasinda.Bu klasifikasyon= tanimlama
sisteminin arastirma amacli faydali
olduguna inanilmaktadir.Daha umit verici tedaviler ve hastaligin ortaya cikisini anlamaga yardimci olabilir.
POZITIF SEMPTOMLAR
Halusinasyonlarin duyularin asiri keskinlesmesi ve beynin gelen
mesajlari yorumlamada ve uygun mesajlari gondermede yetersiz kalmasinin
neticesi oldugu sanilmaktadir.Sizofrenili kisi, size bana gercek olmayan
sesleri duyabilir, garip,korkunc,urkutucu seyleri, objeleri, insanlari,
hayvanlari vs gorebilir veya vucudunun ustunde veya icinde cok garip
hisler/duyular yasayabilir tecrubelerinde.Duyumsal ses halusinasyonlarsa en sik
rastlanandir: bunlar kisinin vucudunun icinde veya disindan algilanan sesleri
duymaktir. Bazen bu sesler iltifat eden,guven veren ,notr seslerdir. Bazense
tehdit eden,cezalandirici, korkutucu seslerdir ve kisinin kendisine zararli olacak seyler yapmalarini da
emredebilirler.
Deluzyonlar garip ve
sadece hasta kisinin algiladigi seylerdir.Mesela kirmizi ve yesil trafik lambalari
sizofrenili birisi tarafindan uzaydan mesaj olarak yorumlanabilir.Bir cogu
yargilanma, takip edilme ,kendilerine karsi plan yapildigi vs deluzyonlari etkisindedir ve bunlara “paranoyak”
denir. Bu kisiler izlendiklerine, takip edildiklerine, kendilerine karsi
casusluk yapildigina, kendilerine karsi komplo kurulduguna,olduruleceklerine
vs inanirlar.Sikca rastlanan bir
deluzyon da kendi fikirlerinin,dusuncelerinin radyo veya televizyonla
yayinlandigina inanmalaridir veya hasta kisinin kendi dusuncelerini
baskalarinin kontrol ettiklerine inanmasidir.Deluzyonlarda mantik ,aksini isbat
etmege calismak ise yaramaz. Deluzyonun “gercek” olmadigini munakasa etmek
hicbir ise yaramaz.
Dusunce bozukluklari ise sizofreninin sebep oldugu, kiside dusunceleri
olusturmasi ve organize etmesindeki problemlerdir.Mesela kisi dusuncelerini
mantikli cerceveye,siralamaya oturtamayabilir.”Birbiri ile yarisan dusunceler”
gelirler ve giderler cok hizli bicimde ve kisi bunlari “yakalayamaz”.Dusunme
organize olamadigi ve bolundugu, parcalandigi icin,hasta kisinin konusmasi
genelde mantikli degildir,birbiri ile iliskili degildir.Dusunce bozukluklarina
genellikle uygunsuz duygusal cevaplarl eslik eder hastada:kelimeler ve icinde
bulundugu ruh hali birbiri ile uyum halinde degildir.Mesela sonuc uzucu ve
korkutucu seylerden konusurken gulmek seklinde gorulebilir.
Kendisi hakkinda degismis
benlik nosyonu ise hasta kisinin
kendisinin kim olduguyla ilgili sisli duygularini tarif eden terminolojidir. Bu
vucutsuz oldugunu hissetmek olabilir veya insan olarak var olmadigi seklinde
duygu olabilir.Kiside vucudunun
kendisinden ayrildigi hisleri olabilir.
NEGATIF SEMPTOMLAR
Motivasyon eksikligi,
duygusuzluk, ilgisizlik ise enerji
veya hayata ilgi eksikligidir ve cok sik olarak tembellikle karistirilir. Hasta
kisinin cok az enerjisi oldugundan, kisi uyumak ve yemek yemekten fazla pek
birsey yapamaz.Sizofrenili kisinin hayati ilgiden yoksun=hayata isteksizlik
olarak yasanir.
Kutlesmis hisler (blunted
feelings) , kutlesmis etki (blunted affect) ise duygularin duzlenmesine,
ifadesizlesmesine denir. Cunku yuz
ifadeleri ve el hareketleri/jestleri kisitlidir veya hic yoktur, hasta kisi hic
bir sey hissedemez gorunmektedir veya hicbir his reaksiyonu/duygu gosterememektedir.Bu
kisinin bu duygulari hissetmedigi, kibarligi ve sefkat ve saygiyi
algilayamayacagi anlamina gelmez.Kisi yogun hissedebilir ama bunlari disa ifade
edemez.Hastalik ilerledikce kutlesmis etki semptomlari da daha
kuvvetlenecektir,artacaktir.
Depresyon caresizlik
ve umitsizlik hislerini icerir ve kisinin sizofreninin hayatini degistirdigini
anlamasindan kaynaklanabilir, psikoz anlarinda yasanan “ozel duygular”in gercek
olmadigini anlamasindan ve gelecegini karanlik gormesinden kaynaklanabilir.
Kisi sikca bicimde kendisinin cok kotu sekilde davrandigina,iliskilerini yok
ettigine ve sevilmedigine inanir. Depresyonlu duygular cok aci vermektedirler
ve intahar konusmalarina ve denemelerine yol acabilir. Beyindeki biyolojik
degisiklikler de depresyona katkida bulunabilirler.
Sosyal hayattan kabuguna
cekilme depresyon neticesinde,
kendi basina olunca daha emniyette oldugu hissettiginden, kendi his ve
korkularina dalmak ve baskalarinin varligina katlanamamak gibi nedenlerle
gorulebilmektedir.Sizofrenili kisiler cok sik olarak sosyallesmeye ilgi
gostermeye yarayacak kaynaklardan yoksundurlar.
Sizofreninin ilk defa 15-30 yaslari
arasindaki genclere saldirmasi cok sikca gorulmektedir ama hastalik 40 yas gibi gec yaslarda da
gelisebilir.Her irkda, her kulturde, her sosyal sinifta ve her iki cinste de
gorulur.Genel olarak nufusun yuzde biri sizofreni olacaktir denebilir.Bu
da ortalama 250.000 Kanadalinin, en az 650-700.000 Turk’un hayatlarinin bir noktasinda sizofreni
hastaligina yakalanacaklari demektir.
Sizofreni su anda tamamen
tedavi edilemeyen bir hastalik (yani kisinin tedavi edilerek hastaliktan onceki
haline dondurulmesi mumkun degil) ancak ilaclarla ve terapi ile hastalik kontrol altina alinabilmektedir,stabilize
edilmektedir,ama antipsikotik ilaclarin kullanimi ve psikoterapi sayesinde
sizofrenideki pozitif semptomlar genelde kontrol edilebilmektedir. Tamamen
iyilesme de gorulebilir ama onceden bu konuda fikir yurutulemez.Bazi
durumlarda hastalar kendi baslarina iyilesmeyi becerebilmektedirler.Iyilesme
genelde ilk iki yilda gorulmektedir ve hastalik 5 senedir varsa bu iyilesme
vakalari enderdir. Ilerleyen yasla, ozellikle de 40 yasdan sonra, hayat
genelde sizofreni hastasina daha az zor gelir: pozitif semptomlar azalmaya yuz
tutarlar ve ilaclar dusuk dozdadir veya daha az siklikta alinmaktadir artik.
ANLASILAMAYAN HASTALIK-SIZOFRENI STIGMASI
Kendilerini rehabilite etmege
calisanlara, normal yasama donmek icin verdikleri inanilmaz zor mucadelerinde
engeldir sizofreni stigmasi=toplumdaki, kisilerdeki onyargi ve duyarsizlik,
acimasizlik, sefkatsizlik vs.Ve aileleri icin de cok gercek bir problemdir.Bu
nedenle sizofreniyle tanisanlar hastalikla ilgili duzinelerce yanlis bilinenler
nedeniyle endiselidirler.Sizofreni iyi bilinmeyen,taninmayan ve cok korkulan
bir hastaliktir. Insanlarin cogunun sizofreni hakkinda bildiklerini sandiklari
seyler yanlistir.Insanlar sizofreniyi bolunmus kisilik veya cogul kisilikle
karistirmaktadirlar.Sizofrenili kisilerin siddet yanlisi ve tehlikeli olduguna
inaniyorlar.Cok azi olabilir tabii, ama medyadaki ozellikle mental hastalarin
isledikleri korkutucu ve garip siddet suclari toplumda sanki sizofrenili
insanlarin cogu vahsiymis,siddet yanlisiymis gibi izlenim birakmaktadir.Bu
dogru degildir.Cogu boyle degildir.Ancak farkli kisileri sizofreni farkli
sekillerde etkilemektedir ve derin psikotik krizdeki kisinin davranislarini
anlamadaki zorluklar da toplumun endiselerini guclendirmektedir( ki dusunceleri
tamamen karismistir birbirine).Bazi insanlar sizofrenili kisilerin zayif
kisilikleri olduguna ve kendi cilginliklarini “sectiklerine” inanirlar.Bircok
kisi de sizofreninin kotu anne baba elinde veya cocukluk travmasindan
kaynaklandigini sanir.
Bir baba da cocugunu
hastahaneye goturdugu halde, onu terk etmekle, yalniz birakmakla suclandigini soyledi.Bir baska baba da,
dukkanlardaki calisanlarin, oglu alisveris yapmak icin yardim istediginde sanki
orada degilmis gibi muamele ettiklerini soyledi.Bazi dini gruplar da bu
hastaliga tanrinin cezalandirmasi olarak bakmaktadirlar .
Danisilan tecrubeli aileler,
sizofreni cevresinde olusan stigmanin nasil olustugunu anlamanin onemli
oldugunu soylediler.”Sizofreni” terimi 1911 de Isvicreli psikiyatrist Eugen
Bleuler tarafindan tanitildi ilk defa.Schizo Yunancadan gelir ve “bolunmus”
demektir, phrenia ise “akil” demektir.Bleuer algilananla,inanilan ve objektif
olarak gercek arasindaki bolunmeyi anlatmak istemisti.Sizofrenili kisinin ikiye
bolunmus kisiligi oldugunu soylemedi, hasta kisiligin realiteden
ayrilmasini,kopmasini anlatmak istemisti. Ama “bolunmus” konsepti sizofreninin
yanlislikla birden fazla kisilik hastaligi ile karistirilmasina sebep oldu ki
bu cok ender rastlanan cok farkli bir psikiyatrik hastaliktir,bu da “Dr.Jekyl
ve Mr Hyde”,”The Three Faces of Eve” ve “Sybil” gibi hikaye ve filmlerle olmustur.Bugun
bircok saglik hizmetlisi kelime olarak “sizofreni” kelimesinin varligindan ,
onu cevreleyen karisiklik ve yanlis anlamalar nedeniyle pismanlik duyuyorlar.
Bu temel
yanlisliklara bir de suclama tarihcesini ilave edin.Aileler suclama faktorunun
yardim arama ve destek almada cok onemli bir engel olusturdugunda hemfikirler.
1800 lerin sonlarinda ve
20.yuzyilin baslarinda, psikiyatri mesleginde hastaligin tabiati hakkinda uc
ayri gorus agirlik kazandi .
Almanya’daki Dr. Emil
Kraeplinin arastirmalarindan biyolojik psikiyatri gelisti; Avusturya’daki Dr.
Freud ve arkadaslarinin nevrozlar (endiseler, obsesyonlar, fobiler,
depresyonlar,vs) calismalarindan psikoanaliz gelisti: ve ABD deki Dr. John
B.Watson’un calismalari ilede davraniscilik psikiyatrisi gelisti.Avrupa’daki
psikiyatristlerde Kraepalin’in fikirleri agirlik kazandi, psikoanaliz ve
davraniscilik ise Kuzey Amerika’da hakimiyet kazandi.(Andreasen,The Broken
Brain,sayfa 11-20).
1950 lerde bircok Kuzey
Amerikali psikiyatrist, sizofreninin kiside hayatinin erken doneminde, tipik
sekilde ailesi tarafindan yasatilan travmalardan kaynaklandigina inanmaga
basladilar. Sizofrenili kisilerin annelerinin asiri
endiseli,obsessive=tutkulu/takintili ve hakim olan kisiler,dominant olduklarina
inanilmaktaydi.Bu kadinlar damgalandilar ve onlara “sizofrengenikler” (schizophrenogenic) dendi.Bir anne bunu
neredeyse anlayabildigini soyledi. ”Cocugunuz icin yardim ararken, gereginden
fazla sey istemek, beklemek, sormak ve adeta arabanizin tekerleklerinin de onunde
gitmesi gibi birsey ve bu tarzda yardim talep etmek ve gerginliginiz de
cocugunuzun hastaliginin neticesi olarak gorulmek yerine, sanki nedeni gibi
gorulmektedir.”Yavas yavas nihayet aile unitesine yuklendi suc.Teoriciler
sizofreni hastasi olan ailede ,
fonksiyon zayiflik ve eksikliklerini, hastaligin neticesi olmaktan ziyade
,sebebi gibi gorerek karistirdilar konuyu.
Sizofreniyi cevreleyen
mitolojiye iki teori daha katkida bulundu.Amerikali psikoanalist Thomas Szasz
sizofreninin, tum oteki mental hastaliklar gibi, bir seri davranislar
oldugunu,hastalik olmadigini soyledi.Ingiliz psikiyatristi R.D.Laing de bunun
kacik dunyaya “saglikli” bir cevap oldugunu belirtti.Cok fazla stress altindaki
kisiler de adapte olma cabalari icinde “cilgin,delice” davraniyorlardi ona
gore.
Bilimsel arastirmalar ve
gerceklere dayali bilgiler bu teorileri yalanlamistir.Malesef bir zamanlar bu
gorusler toplumlarin dikkatini cekebilecek kadar populer inanislardi.Hala bu
gun bile akrabanizin hastaligina sizin sebep oldugunuzu ve aile iliskinizin
surmesinin iyilesmeyi durdurabilecegini ima eden saglik profosyonellerine
rastlayabilirsiniz.
Gecmisteki bu suclamalarin yani
sira, hastaligin kendi belirtileri de sizofreni stigmasina katkida
bulunmaktadir. Garip ve onceden bilinemeyen davranis, yetersiz fonksiyon veya
iyi ve saglikli aliskanliklarin olmayisi baskalarina ittirici gelebilir. Art
niyetsiz bile olsa, medyada sizofrenili olduklari bildirilen kisilerin siddet davranislari veya intaharlari da stigmaya katkida
bulunmaktadir.
Aileler genelde stigmayla basa
cikmayI oldukca zor buluyorlar. Bazilari hastaligi aile icinde saklamaya
calisiyorlar.Otekilerse yuksek sesle ve acikca konusmayi tercih ediyorlar.Bu
sekilde konusmanin bu kafa yapisi ve huzuru ile baskalari ile de elele vererek
stigmayi yok etmege calismaga yaradigini belirtiyorlar.
Aile uyeleri sikca,
yakinlarinda/akrabalarinda erken asamalarda birseylerin yolunda gitmedigini
bilebildiklerini ,anladiklarini rapor ettiler.Ogullarinda, kizlarinda,
kardesinde,kocasinda, esinde bunun bir donem, gecici bir sey olmadigini,fazla
alkol veya uyusturuculara reaksiyon olmadigini hissettiklerini
soylediler.Gozlemledikleri her neyse, bu garip davranisin normal uyum saglama
gayretleri neticesi oldugunu veya az da olsa, biraz kanunlara/kurallara uyma problemi oldugunu sandiklarini ifade
ettiler.Bu el kitabini okuyan herkesin mutlaka ic gudulerine guvenmeleri
gerektigini soyluyorlar ve eger endiseleri varsa mutlaka uzmandan yardim istenmesi
konusunda uyariyorlar.Unutmayin, yakininizi/akrabanizi en iyi siz tanirsiniz.
Sizofrenide
Erken Ikaz Isaretleri- Konuya odaklanmis tartisma gruplarinca derlenmistir
liste
|
- Uyku uyuyamama, garip uyanma
saatleri, gece gunduz birbirine karismaktadir -
Sosyal iliskilerden kacma, izolasyon=yalniz
kalmaga calismasi, cevreye,insanlara ilgisizlik, -
Sosyal iliskilerinin gittikce bozulmasi,
kotulesmesi -
Hiperaktivite veya hareketsizlik gorulmesi veya
iki durum arasinda gidip gelmeler -
Konsantre olamama, karar vermede farkedilir
zorlanmalar -
Din veya gizli, derin, bilinmeyen, mistik
konularla olaganustu ilgilenme -
Dusmanlik, suphecilik, korkusuzluk -
Arkadaslarin veya ailenin tenkitlerine asiri
reaksiyonlar gostermek -
Kisisel hijyen=temizlik, gorunumde,yasadigi odada
vs daginiklik,pislikte kotulesme -
Belli olmayan nedenlerle hitch-hiking/ otostop
yapmak, alip basini gitmek, yok olmak veya dagda vs uzun gunler surebilen
yuruyusler yapmak, alip basini gitmek,yok olmak gibi aktivitelerde artis -
Net bir anlami olmaksizin asiri yazi yazma veya
cocukca karalamalar -
Beklenmedik, siradan olmayan duygusal
reaksiyonlar -
Duz, ifadesiz olu yilan gibi bakislar -
Gozunu dikerek surekli bakmak, gozunu hic
kirpmamak veya durmadan, sikca, surekli goz kirpmak -
Stimulasyona (ses, isik) asiri anormal hassasiyet -
Bircok seyde farkli kokular ve tadlar almak -
Kelimeleri farkli ve dikkat cekecek bicimde
kullanmak, lisanin yapisini degisik kullanmak -
Garip anlasilamaz davranislar: insanlara
dokunmayi reddetmek, el sikismamak, surekli eldiven giymek, -
Kendisini- vucudunu kesmek, kendisini-vucudunun
bir yerlerini kesmekle tehdit etmek vs |
Bu isaretlerin hicbirinin tek basina varligi mental
hastalik varligini gostermez.Bu listenin hazirlanmasina yardimci olanlardan
birkaci ise bu erken ikaz isaretleri nedeni ile harekete gectiklerini
soylediler. Yasadiklari tecrubelerle, bu aileler, eger bu yukardaki
davranislarin birkaci bir aradaysa veya daha onceki davranislarindan bayagi
belirgin farkliliklar, degisiklikler yaratmaktaysalar ve bu farkli davranislar
birkac haftadan fazlaca surmekteyse, mutlaka tibbi yardim isteyin diyorlar
size.Yani psikiyatriste,doktora kosun.
Bircok aile yakinlari/akrabalari ile konusmalarda,
fikirlerde mantik akisi, takibi olmadigini farkettiklerini
farketmisler.Baskalari ise, akrabalarinin ortada olmayan kisiye yuksek sesle
konusmaga basladiklarini isittiklerini ama etrafta onunla konusan,ona birseyler
soyleyen gormediklerini farketmisler. Genc bir adam tum dinleri ve TARIKATLARI “cult”lari incelemege
baslamis (kalt okunur= kisinin bir sistem icinde birbirlerinden farkli
dini ve rituel bir yasam bicimini benimsemis gruplara baglanmasi, takib edici
uyelerden olusan cesitli TARIKAT gruplari. Bazilari tum ailesini terkediyor ve
bir daha asla gorusmuyor; tum malini veriyor,her “cult” grubunun yasam ve
inanclari,onlari bir araya toplayanlarin yaydiklari normlar farkliliklar
gosterebilmektedir.Turkce’deki karsiliginda tarikat en yakin
kelimedir.ABD de bunlari bilim olarak inceleyen uzmanlar vardir bilgili-yani
bir bilim dalidir bu.Mesela anne baba 10-20 sene sonra oglunu,kizini bulsa bile
gorusemiyorlar,kaciyor yakinlari vs.Ayrica bu gruplarda ailelerle iliskilerin
kesilmesi de sikca gorulmekte.Toplu intaharlar gorulebilmekte bu gruplarda vs
). Baska bir genc de tum radyolari kapatmaga basladi cunku medyumdan
radyolar araciligi ile mesajlar aldigini zannediyordu. Bazi ailelerde,
yakinlari/akrabalari banka cek kayitlarini , dogum sertifikalarini ve
fotograflarini yoketti.Bircok durumda da paranoya isaretleri apacik ortadaydi.
Bir akraba kendisine karsi hazirlanan planlardan konusmaga basladi,
zehirlendigine dair “delilleri” de vardi!.Bir adamsa karisinin ne zaman
insanlari konusurken gorse, kendisi hakkinda konustuklarini sandigini soyledi.
Nihayet aileler oyle bir noktaya geldiler ki
davranislardaki bu degisikliklere artik tolerans gosteremez oldular.Cogu aile evlerinde cok fazla zihin karisikligi ve
garip davranan kisiye karsi biraz ofke ve kizginlik olustugunu
bildirdiler.Kardesler genelde kiz ya da erkek kardesinin sadece tembel oldugunu
ve sorumluluktan kactiklarini dusunduler ,cocuklarsa ailelerinin cok degisik
hareketlerinden utandiklarini ve kafalarinin karistigini soylediler;annelerle
babalar cocuklarinin problemlerini nasil ele almalari gerektigi hakkinda fikir
ayriliklarina dustuler:Genelde de evlilikteki stabilite sarsildi.Bu
bilgileri verenler sizlere gerilimin bu noktalara gelmesini beklememelisiniz
diyorlar.Mutlaka disardan,aile doktorunuzdan veya uygun mental saglik
kaynaklarindan, psikiyatristden yardim istemelisiniz.
NEREDEN YARDIM ISTEMELISINIZ?
TIBBI YARDIMA NASIL ULASABILIRSINIZ?
Doktordan randevu almaga karar verdiginizde, durumu
herkes icin kolaylastirabilecek bircok sey yapma imkaniniz var.Ilk once,
akrabanizin doktora gitmek istemeyebilecegini simdiden bilin.O semptomlarin
anormalliginin farkinda degildir. Hastalik hakkinda gorusleri yine hastaligi
nedeniyle olamayacagi icin,kendisinde hicbirsey olmadigini dusunmesine ve
hastaligi reddetmesine sebep olabilir.Veya birseylerin yolunda olmadigi
fikrindeyse, belki de kafasi karisik ve korkulu vaziyette haftalarca,aylarca
kendi durumunu anlamaya calismistir belki de.Akrabaniz herseyin “normal”
olduguna herkesi inandirabilmek icin tum enerjisini,kabiliyetini ve zekasini
kullanarak senaryolar hazirliyor da olabilir.Siz doktora gitme ihtiyacini ona
tavsiye ettiginizde, siz ona rahatlama saglamis olmuyorsunuz;onun konusmadigi
en buyuk korkusunu konfirme etmis oluyorsunuz.”Son zamanlarda garip
davraniyorsun” veya ”Niye boyle davraniyorsun?Aptalca ve tembelce davraniyorsun”
gibi dusmanca ve emir veren tarzda konusmalarsa bu kisiyi sizden daha da
uzaklastiracaktir.Ve onun durumunu, arkasindan baskalari ile tartistiginiz
izlenimi verecek herhangi bir sey soylemek de akillica degildir.:”Hepimiz senin
garip davranislarini konustuk ve doktora gitmek gerektigi husunda
hemfikiriz”.Ne de baskalarinin duygularina vs konsantre olmak ise
yarayacaktir:”Davranislarin anneni cok uzuyor” veya “Baban sana cok kizgin”.
Belli semptomlara fokus olmak gerekir, mesela
uyuyamama, enerji azligi veya uzuntulu olmak ve aglama gibi. Soyle birsey diyebilirsiniz:”Biliyorum gece iyi
uyumadin ve gun boyunca da cok yorgunsun. Haydi doktorundan bir randevu alalim”
O zaman doktor onu kritik edecek bir yargic olmaktansa, yardimci olabilecek
birisi olarak gorulebilir. (ABD ve Kanada’da aile doktoru kisinin tum
gecmisini bilir, elinde dosya vardir ve her konuda gidilecek ilk duraktir. O
sevk edecektir. Zaten psikiyatriste gidiyorsa, buna gerek yoktur.)
Eger akrabaniz doktoru gormege razi olursa,
resepsiyona iki muayene suresini birden bloke etmesini soyleyin-bircok
randevular sadece 10-15 dakikadir, hastanin durumuna gore randevu suresi bloke
edilir yapilacak rutin muayenelere vs gore- ki hastanizla doktor rahatca
ilgilenebilsin.Randevunuzu aldiktan sonra, doktora endiselerinizi mumkun
oldugunca net sekilde tarif eden mektubunuzu gonderin postayla.Doktora yardimci
olmanin yani sira, mektubunuz acik secik neler oluyor sizin de
gormenize,netlestirmenize yarayacaktir.Asagidaki ornek bir mektuptur:
|
01.Ocak 2000 Sayin Dr. Yardimci, Kizim Ayse/Oglum Ali icin
Pazartesi, 10 Ocak 2000, saat 10.00 na randevu aldim.Uc ay once Ayse/Ali
garip sekilde davranmaga basladi.Ailemizin farkettigi garip davranislardan
bazilari sunlar:Geceleri uyuyamiyor, en sevdigi aktivitelerden,spordan da
uzaklasti,hicbir arkadasi ile gorusmeyi kabul etmiyor, gunde 2-3 saat agliyor
ve kimsenin de kendisine dokunmasina izin vermiyor. Size okulundan son iki raporunu/ders notlarini gosterir formlarin
fotokopilerini ve de arkadaslarinin yorumlarini da de gonderiyorum.Tibbi bir degerlendirme yapilmasi gerektigine
inaniyoruz ve goruslerinizi endiseyle bekliyoruz. Saygilarimla Isim, adres, telefon vs |
Eger yakininiz doktora
gitmeyi reddederse, siz gene de randevu alin ve yalniz siz gidin. Yine iki randevu suresi talep edin ve mektubun
biraz degisigini gonderin onceden.
Doktorla gorustukten sonra,takim olarak birlikte yakininizi doktora
goturmenin yolunu bulabilirsiniz.
Eger yakininizi doktora
gitmege ikna edebildiyseniz, bu ilk ziyaretin hicbirseyi cozmeyebilecegini,
hicbir sorunuza cevap olmayabilecegini bilmelisiniz.Yasayan aileler bu ilk
psikiyatriste/doktora gidisin “tamamen tedavi” olmasini ne kadar da cok
istediklerini ama hicbirsey olmadigini gorduklerinde ise ne kadar ofkelendiklerini
acikladilar.
Doktoru ziyaretiniz
suresince yakininiz sizin gordugunuz
davranislari cok ender olarak sergileyecektir. Bazilari doktorla konusmayi cok
stresli bulurlar ve sizofrenili bircok kisi de bu ziyaretlerde bombos
olduklarini, hicbir sey hatirlamadiklarini soylediler.
Ancak bircok sizofrenili kisi
de doktora gitme korkularinin, doktor eger dogru sorulari sorarsa azaldigini
soylediler: Bu da doktora onceden gonderilen mektup yuzundendir, doktor hastayi
rahatsiz eden semptomlara fokus olur ve uygun sorulari sorar ve hasta da
doktora daha cok acilmaya karar verdigini gorur.Mesela eger doktor soyle birsey
derse insanlari rahatlatiyor:”Anladigima gore son zamanlarda cok
agliyormussun.Bu senin aklini cok karistiriyor olmali”.
Kayit Tutmak
Akrabaniza artik yardim etme
islemine basladiniz, simdi size yardim etmek isteyen aileler hastanizin
davranislarini ve bu davranislara hastalik suresince sizlerin ve baska
insanlarin ne adimlar attiklarini/ne onlemler alindigini yazarak dokumante
etmenizi istiyorlar.Bu oldukca caba gerektirebilir ama bu calisma grubundakiler
ve otekilerce de bu isin yapilmasinin cok degerli oldugu vurgulanmaktadir.Bu
kayitlariniz doktor hasta gecmisi ile ilgili detayli yazili,sozlu bilgiler
alirken veya doktor degistirdiginizde cok gerekli olacaktir.Hem de hastaligin
sureci, denenen tedaviler konusunda da akliniz huzurlu olacaktir.
Bu kayitlat net, kesin ve
direkt olmalidir.Yetersiz kelime ve tariflerden kacinin.Medikal doktorlar
gozlemlenen ve olculebilen davranislarin yazilmasini,listelenmesini onemli
buluyorlar.Mesela,.Eger Ayse yikanmayi reddediyor ve hergun ayni kiyafetleri
giyiyor yazarsaniz, bir davranisini yaziyorsunuz.Boyle yazmak daha faydalidir
Ayse cok kotu gorunuyor demekten. Baska bir ornek: Ayse her gece en az bir saat
agliyor derseniz bir davranisi uygun bicimde yaziyorsunuz.Halbuki “Ayse cok
uzgun gorunuyor” deseydiniz doktora pek fazla faydali degil.Yazdiginiz
davranisin detaylarini yazin ve gun,tarih,saat ve suresini yazin
varsa/uygunsa.Doktorunuzla randevularinizi kaydedin ve her turlu yazisma,vs nin
kopyesini saklayin.
Bu kayitlarinizi cok ozenle
saklayacaginiz “gizli dokuman” muamelesi yapmaniz cok gereklidir.Dahasi
eger akrabanizin paranoyak egilimleri de varsa,kayitlarinizdan,defterinizden
haberdar olmasi, onu casusluk yaptiginiza ikna edebilir.Bazi aileler de
hastalarini da bu defter yazmaya dahil etmisler ve bu islemi cok faydali
bulmuslardir.Uygun olduguna inaniyorsaniz,akrabanizi kendi dusunce ve
duygularini yazmasi icin yureklendirin.
SIZOFRENININ TESHIS EDILMESI
Henuz teshis koyabilmek icin
basit labratuar testleri yok.Bu nedenle teshis semptomlara dayanarak
yapilir-kisinin soyledikleri ve doktorun gozlemlerine gore.
Sizofrenide teshis
koyabilmek icin, uyusturucular, sara, beyin tumoru, tiroid ve oteki metabolik
rahatsizliklari gibi oteki tum muhtemel nedenler ve sizofreni gibi semptomlari
olan oteki fiziksel hastaliklar- hipoglisemi ve Wilson Hastaligi da olmadigi
kesinlestirilir.Hastanin durumunun hem de bipolar hastaligi=manik
depresiv de olmadigindan emin olunur.(en
arkadaki terimlere bak).Bazi hastalar hem sizofreni hem de manik depresyonun
semptomlarini gosterirler.Bu duruma “sizoafektif” hastaligi denir.Sizofreniyle
olan iliskisi su anda belli degildir.
Kuzey Amerika’da cok genis bicimde
kullanilan mental hastaliklari teshis sistemi, Amerikan Psikiyatri Kurumu
tarafindan ozel bir calisma ekibiyle hazirlanmistir.Bu calismanin
neticeleri The Diagnostic and
Statistical Manual of Mental Disorders (DSM),Mental Hastaliklarin Teshisi ve Istatistikleri
El Kitabi (DSM) adli el kitabinda yayinlandi.Andreasen The
Broken Brain:The Biological Revolution in Psychiatry , Kirik Beyin
:Psikiyatride Biyolojik Devrim adli kitabinda:bu manuelin DSM-III
olarak bilinen ucuncu versiyonunun, teshisin “objektif semptomlarin dikkatlice
calisilmasi” ile yapilacagi vurgulaniyordu(sayfa 154).Ve devam etti” DSM-III un
en onemli vurguladigi seyse ise daha cok psikoanalitikten daha cok tibba
yaklasimdir, kaymadir”(Sayfa 158)
DSM-III 1980 de yayinlanmisti
ve daha da detaylandirildi.Su andaki guncel kullanilan manuel ise 1987 de
revize edilmis,yenilenmistir ve DSM-III-R olarak bilinir.
Doktora ilk gidisinizde ne
olursa olsun, sizofreni teshisi genelde uzun surer.Cunku bu teshisi koymak cok
zordur:ya teshisi koymak icin gerekli semptomlar taninamamaz veya hastalik
ilerleyinceye kadar kendilerini tam olarak gostermezler.Her hastada da
semptomlar kendilerini farkli sekillerde belli ederler.Doktorlarin bircogu,
hala bu hastaligi sarmalayan stigmanin da farkinda olduklarindan,tum
teshislerinin dogrulugundan iyice emin oluncaya kadar suphelerini dile getirmek
istemezler.
Eger doktorunuz sizofreni
teshisi koyarsa, doktorunuzun baska bir hastaligi vs de inceleyip,kesin
olmadigina emin oldugunu varsaymayin.Oteki hastaliklar hakkinda sorular
sormaktan cekinmeyiniz ve nelere dayanarak sizofreninin problem olduguna karar
verdigini sorun kendisine.Sizofreni kadar kafa karistirici, degisken ve zor bir
hastalik soz konusu oldugunda, doktorunuzun
teshis ve cevaplarindan memnun kalsaniz da kalmasaniz da, mutlaka ikinci
bir tip gorusu ve psikiyatrik havale daha mutlaka istemelisiniz.Bu tur bir
istek kabul edilebilir bir istektir her yerde.Doktorun bunu kisisel bir kritik
olarak degerlendirecegini asla dusunmeyin.
GIZLILIK=CONFIDENTIALITY
Aileler er veya gec hukuki ve etik konusu olan
gizlilik konusuna gelirler. Bu tip alaninda temel prensiptir. Hasta hakkindaki bilgiler
genellikle kimseye verilemez, hasta kendisi aksi hususunda yazili musaade
vermedikce, sadece aile uyelerine ve tedavi ekibine bilgi verilir.Istisnalar ise hasta
yasi kucuk oldugunda veya mental olarak
yetersiz goruldugundedir.Bazi kanun yorelerinde, mental yetersizligi
kesinlesmis hasta adina yetkili davranabileceklerin kimler olacagi hususunda
hazir listesi vardir.Mesela aileler kendilerinin bu listelerde en once
gelmediklerini anlamalari surpriz olmaktadir.Ontario’daki bir hasta mental
olarak yeterliyken daha once birisini tayin etmisse boyle durumlarda kendi
adina yetkili olarak , o kisi simdi esinden once gelecektir listede.
Hastasina bakan ailenin bu
durumdaki yakininin durumu hakkinda mumkun oldugunca fazla sey bilmek istemesi
dogaldir.Saglik profosyonelleri bunu anlayabilirler, ama hastanin onayi olmadan
elleri bagli olabilir, birsey yapamazlar.Ideal olani hasta iyiyken, yazili
olarak doktoruyla gorusme yetkisi alinmalidir
elinden.Ancak hasta bunu yazili vermeye isteksizse, doktora sorun bu
izni alabilmek icin yapabileceginiz bir sey var mi diye.Unutmayin, eger
fiziksel siddet riski varsa doktorun soz hakki olabilir.
Hasta hakkindaki bilgilerin
verilmesi, aciklanmasi hususunda kanuni gerekler ulkelere, eyaletlere gore de
degisir.Siz kendi yorenizdeki doktora sorunuz hasta
haklarini,kanunlarimizi.Hastayla konsultasyon yapan saglik ekipleri takiminin
bazi gorusmelerine katilabilir misiniz sorun doktorunuza.Hasta kendisi hakkinda
bilgi verilmesine musaade =yazili onay vermektense, bunu seve seve kabul
edebilir.
Doktorlar genelde hasta
yakinlarinin kendilerine hasta hakkinda bilgi vermelerini beklerler.Doktor
kendi karari ile bu bilgileri hastayla da paylasabilir.Bunu boyle kabul etmek
akillica olur.Bu nedenle,ona bakan doktorlara verdiginiz bilgilerin etkisini,
siz direkt olarak yakininiza soylemeyi dusunebilirsiniz.Bu hastayla baglarinizi
guclendirebilir.
KRIZ ANINDA NE YAPMALI?
Bircok aile kriz veya
psikotik epizodun - ki bu realiteyle, gercekle cok ciddi sekilde kopmadir-
garip davranislari farketmelerinden sonra birkac ayda veya bir yilda bir
goruldugunu rapor ettiler.Ancak bazilari da krizlerin hic bir on ikaz isareti
olmadan veya cok az on isaretle
gorulduklerini soylediler.
Kriz suresinde, yakininiz
asagidaki semptomlarin bazilarini veya hepsini sergileyecektir:
halusinasyonlar, deluzyonlar, dusunce bozuklugu, ve davranis ve duygularda
rahatsizliklar.Bu psikotik kriz surelerini yasayan aileler ne kadar
hazirlanirsaniz hazirlanin, bu sizi yasayacaginiz sok, panik ve sevdiginiz kisi
sizofreninin bu safhasina girince olurcesine hissedeceginiz korkudan
koruyamayacak diyorlar.Yakininizin da olanlardan sizin gibi korktugunu anlayin:”sesler” kendi
hayatini tehlikeye atacak direktifler veriyor olabilir:pencerede yilanlar
dolaniyor olabilir:odayi zehirli gazlar dolduruyor olabilir.Yakininizi hemen
doktora goturmeniz veya ona yardimin ulasmasini saglamaniz sarttir, bu
hastahaneye yatmasini da gerektirebilir.Eger zaten doktoru varsa, derhal
doktorunuzu/psikiyatristinizi arayain
telefonla ve hangi hastahaneye gitmeniz gerektigini ve ne yapmaniz gerektigini
sorun.
KRIZ ANINDA SIZE YARDIMCI OLABILECEK KILAVUZ BILGILER
|
SUNLARI YAPIN- ·
Mumkun oldugunca sakin olmaya calisin. ·
Oteki dikkat dagitan herseyi azaltin, yok edin-
radyoyu, televizyonu vs kapatin. ·
Odada yaninizda baskalari da varsa, odayi
terketmelerini isteyin. ·
Tek tek konusun, her agizdan ses cikmasin. ·
Bire bir konusun.Soyle demeye calisin, “ Haydi
oturalim ve konusalim” veya “Haydi oturalim ve sessiz olalim”. Normal bir
sesle net, anlasilir, tane tane yavas yavas konusun. ·
Gozlemlediginiz davranislari hakkinda sunlari
soyle soyleyin mesela:”Korkuyorsun/ kizginsin/ kafan karismis. Lutfen bana
seni ne korktuyor soyle vs”. ·
Emir veren, sorgulayan, ahkam kesen, yukses sesle
konusma seklinden uzak durun:”cocuk gibi davraniyorsun” veya ”soyledigim gibi
yapacaksin” DEMEYIN. ·
Gerektiginde soru ve cumlelerinizi tekrarlayin ve
ayni kelimeleri kullanin her seferinde.Sorunuzu kelimeleri degistirerek ,daha
iyi anlayacagi umidiyle degistirmeyin. ·
Akrabanizin odada kisisel bir alani olmasina
saygi ve ozen gosterin, dibine kadar yaklasmayin- yani etrafinda 1-2-3
metrelik bir alani bos birakin. Tepesinde, dibinde,cok yakinina girerek
durmayin. Bu tip kisisel alana mudahale sadece onu degil, tum insanlari
oldukca rahatsiz etmektedir. ·
Kendiniz eger cok duygusal olursaniz, bunun
yakininizi daha cok rahatsiz edecegini, uzecegini asla unutmayin. ·
Sogukkanli ,serinkanli olmaya calisin. |
|
SUNLARI YAPMAYIN- ·
Bagirmayin. ·
Eger yakininiz sizi dinlemiyor gibi gorunuyorsa,
bu oteki” sesler “ cok daha yuksek sesli oldugu icindir.
|
Eger yakininiz kendi istegi
ile/gonullu olarak hastahaneye giderse tabii ki cok daha iyi.Eger sizi
dinlemeyecegini dusunuyorsaniz, bir arkadasi onu ikna edebilir mi
deneyin.Bazilari ise hasta yakinlarina secim hakki vermenin ise yaradigini
soyluyorlar.”Benimle mi hastahaneye gideceksin yoksa arkadasin Ahmet’in mi seni
goturmesini istersin?” Boyle bir yaklasim hastanin caresizlik duygularini
azaltabilmektedir.Ona ne kadar kucuk olursa olsun bir secim hakki taniyarak,
icinde bulunduklari korkunc durumda, onlara azicik da olsa kontrolun
kendilerinde oldugu izlenimini vermektedir. Aileler bazen psikotik durumlarin
siddet icerebilecegini ikaz ediyorlar.Boyle durumlarda, yakininiza sakin ve
yavas konusmak icin zamaniniz olmayabilir veya doktora/psikiyatriste tavsiye
almak icin telefon edecek vakit olmayabilir. Cunku yakininiz degismis bir
realite durumundadir ve halusinasyonlarindan yola cikarak hareket
edebilir-mesela, cami kirabilir.Akrabaniz kendine zarar vermekle tehdit
edebilir veya size zarar verecegini,esyalari parcalayacagini vs
soyleyebilir.Bir anne, oglunun Tanrinin annesini oldurmeyi emrettigini
bagirdigini soyledi.Boyle durumlarda kendinizi ve hasta kisi dahil otekileri
fiziksel zarardan korumak icin ne gerekiyorsa onu yapmalisiniz.En akillicasi
evi, orayi terkedip cikmak olabilir bazen.Bir baska alternatif cozum de o bir
odada emniyete alindiktan sonra (kilitleyerek vs), siz telefonla yardim
isteyebilirsiniz veya disari gidip yardim istemek olabilir. Ancak boyle bir
davranis sadece cok asiri ,ekstrem durumlarda tavsiye edilmektedir. Boyle
gergin durumlarda belki tek seciminiz polise telefon etmektir.Akrabanizi siz
araba kullanarak hastahaneye goturmeye calismaniz akillica olmaz: eger sizinle
birisi daha gelecekse goturun ama.
POLISDEN
YARDIM ISTEMEK
Bu olaylari yasayan aileler polis cagirmakta
kararsiz ve isteksiz olduklarininda hem fikirdiler.Akrabalarina sanki suclu
birisi gibi muamele ediyormus gibi hissettiler kendilerini ve sanki artik pes
ediyorlar ve sevdiklerini terk ediyorlarmis gibi hislere kapildilar ama bazi
durumlarda ise hic secim sanslari yoktu.Bircok ailenin soyledigine gore”Polisi
cagiriyorum” cumlecigi akrabalarini yatistirdi.Hasta kisiye davranislarinin
kabul ve tolere edilemeyecegi bildiriyordu boylece.Bir babaya gore uniformali polislerin goruntusu olayin
sonuclanmasina, yatismasina yetmisti bile.Ama baska bir babaysa bu taktige
karsi cikti,cunku kizi paranoyakti ve evinde bir polisi gorurse bu adeta
kirmizi bayrak isi gorecek ve onu daha cok cileden ve kontrolden cikartacaktir.Ic
gudulerinize guvenmeyi unutmayin: siz yakininizi herkesden iyi taniyorsunuz ve
onun farkli taktiklere nasil cevap verecegini herkesden daha iyi bilirsiniz.
Polise telefon ettiginizde,
onlara akrabanizin acil tibbi yardima ihtiyaci oldugunu ve (eger durum buysa) kendisine sizofreni teshisi
kondugunu varsa oteki hastaliklarini soyleyin. Kisaca yakininiz su anda ne yapiyor
anlatin- mesela tehdit ediyor, esyalara zarar veriyor vs- ve de yakininizi
hastahaneye goturmek icin polisin YARDIMINA ihtiyaciniz
oldugunu soyleyin. Polise mutlaka akrabanizin o anda silahli olup
olmadigini, evde ulasabilecegi silah var mi bilgilerini de vermeyi sakin
unutmayin.(Polislerimize de mental hastaliklar kanunlari
cercevesinde bu tip yardim egitimi verilecegini umuyoruz, talep ediyoruz. Cunku bu tutuklamak degildir,
sadece hasta bir kisinin, zarar gormeden hastahaneye ulastirilmasi islemidir)
Polis eve gelince, bu durumu
daha onceden yasamis olan aileler birkac cesit olaya hazir olmaniz gerektigini
ikaz ediyorlar. Bazi polis ekiplerinde psikiyatrik acil durumlarla basa cikmayi
iyi bilen ozel egitimli uzman polisler var.Bazi polislerin se bu tur krizlerde
gerekli bilgi ve tecrubesi cok az. Bazi polisler asiri anlayisli iken,
digerleri hic de yardimci olamiyorlar.Polis sizden sikayetci olmanizi
isteyebilir. Bunun ne demek oldugunu,kanunlari, akrabanizin durumunu cok iyi
dusunmelisiniz. Sizin kendi duygularinizin ve yaklasim tarzinizin da polislerin
reaksiyonlarina etkili faktor olabilecegini bilin.Siz kendi kayitlarinizda
polise telefon ettiginizde herseyi kaydedin: telefona ne kadar surede cevap
verdiler, polisin adi ve ustunde de tasidigi,gorulebilir ve soruldugunda
verilen sicil nosu, gecen konusmalari, size nasil davrandiklarini ve duruma
nasilyardimci olduklarini.
Polisler evinize ulasinca
olayi degerlendirecek ve ne yapilmasi gerektigine karar vereceklerdir. Polisler
oradayken, akrabanizin doktorunu veya psikiyatristini arama firsatiniz olabilir
tavsiyesini almak icin. Eger tavsiyesi varsa, polise doktoru su hastahaneye
goturulmesini istiyor deyin.
Polisler ihtiyaclari olan
bilgileri toiplayinca, akrabanizi bir hastahanenin aciline gorurebilirler.
Doktora tum gerekli bilgileri aktarmak polisin gorevi ve sorumlulugudur. Genel
olarak kanunlara gore, yakininiza tum degerlendirmeler yapilincaya kadar
yaninda kalmasi gerekir polisin.Mumkunse mutlaka hastahaneye sizin de gitmenizi
oneririz, ancak polisle hastahaneye gidemediyseniz, polise neler oldugunu size
anlatmasi icin sizi aramasini soyleyin.Size direkt olarak doktorla da
konusmanizi tavsiye ederiz- acildeki bas hemsire sizin gorusmenizi
saglayacaktir. Yakininiz hastahaneye yatirilmis mi ve tedavi baslamis mi
ogrenmek isteyeceksiniz. Yatiran doktorun adini alin.Tum bu bilgileri kaydedin
defterinize.
HASTAHANEYE YATIRILIS VE
MENTAL SAGLIK KANUNLARI
(BIZDE,TURKIYE’DE MENTAL
SAGLIK KONULARINDA HENUZ CAGDAS KANUNLARIMIZ ve HATTA KRIZ ANLARINDA
HASTALARIMIZI YATIRAN HASTAHANELER, ACILLER DE YOKTUR-SADECE PARANIZ VARSA
BIRKAC ALTERNATIF VARDIR BUYUK 1-2 SEHIRDE)
Her yoredeki yururlukte olan mental saglik
kanunlarina goredir hastahaneye yatirilis. Uygulamadaki farkliliklara
ragmen,tumunde istege
bagli=gonullu ve istek disi=gonulsuz yatislar arasindaki farklilik hepsinde
gecerlidir.Gonullu=istege bagli hastahaneye
yatis, hastanin doktorundan tavsiye ile kendiliginden hastahaneye
yatmasidir.Gonulsuz=isteksiz hastahaneye yatis ise, hastanin rizasi olmadan
yatirilmadir.Boyle bir karar ise hastanin durumundaki ciddiyetin
degerlendirilmesi neticesinde olur.
Bir cok farkli eyaletlerdeki
farkli kanunlar bolgelerinde farkli dil, kelimeler kullansalar da, isteksiz
hastahaneye yatirilis, kisinin mental hastalik nedeniyle aci ve izdirap
cekiyor olmasi ve kendisine veya baskalarina tehlike arzediyor olmasinin
sonucudur.Bazi bolgelerde ise tehlike gorulmese de eger kisi hemen tedavi
edilmezse kisinin sagliginda onemli kotulesme gorulecektir gorusu onem
kazanirsa, istek disi hastahaneye yatirilmaya musaade etmektedir. Bazi yerlerde
de, boyle bir hastahaneye yatirilma talebine=raporuna (admission) bir doktor
imza atmak zorundadir, bir adet doktor
da hastahaneye yatirilma basvuru formunu (application) imzalayacaktir.
Kanuni durumu izah eden
belgeler size saglik gorevlilerince temin edilecektir.Verilmezse, isteyin,
sorun. Ulkemizde bu konudaki gelismeler yenidir, arastirin, ogrenin, talep
edin.Oteki muhtemel kaynaklar da mahalli Sizofreni Cemiyetleri veya oteki
ailelerden ailelere kendi kendilerine yardim gruplaridir.Faydali mental
saglik ve kanunlar brosurleri ise
mahalli saglik departmanlarindan temin edilebilir.
Kriz durumlarinda, yakininiz
hastahaneye yatmaya gonulsuzse bile, istek disi hastahaneye yatirilmasini nor
mal olarak beklersiniz.Ancak, bu her zaman boyle olmayabilir.Yakininiz
yatirilmayi reddedebilir ve tibbi muayenesinin neticesindeki degerlendirme de
istek disi yatirilmasini desteklemeyebilir.Eger hastahanede yaninda
olamadiysaniz o anlarda,size henuz haber verilmeden de yakininiz hastahaneden
ayrilabilir.Eger yatirilmamissa,bu tur tecrubeleri yasayan oteki aileler size
mutlaka baska yontemleri de denemenizi oneriyorlar, buna bazi durumlarda
akrabanizi tek basina birakmak dahildir.Eve donme alternatifi olmazsa, hasta
kisiye hastahane siginacak bir yer olarak gorunebilir.
ACIL DURUM PLANLAMASI
Bu kitaba katkida bulunan aileler kriz duruml