SIZOFRENI-AILELERE EL KITABI

 

SCHIZOPHRENIA, A HANDBOOK FOR FAMILIES

 

KANADA SAGLIK BAKANLIGI MENTAL SAGLIK BOLUMU KATKI VE YETKISI, SSOC-KANADA SIZOFRENI CEMIYETI, ONTARIO SIZOFRENILILERIN ARKADASLARI DERNEGI, NOVA SCOTIA SIZOFRENI CEMIYETI, PSIKIYATRI CLARK ENSTITUSU-TORONTO VE QUEEN STREET MENTAL SAGLIK MERKEZI-TORONTO KATKILARI ILE RUKI, WWW.RUKI.ORG  TARAFINDAN TERCUME EDILEREK HAZIRLANMISTIR.

 

BRITISH COLUMBIA SIZOFRENI CEMIYETI OZEL MUSAADESI ILE DE TARAFIMDAN TERCUME EDILMISTIR.RUKI

 

 

http://www.ruki.org/schizophel.htm GENCLIKTE SIZOFRENI EL KITABI

 

 

 

TANITIM

  Bu kitabin hazirlanmasina katkida bulunmus olan aileler ve hastalikla yeni tanisan ailelerin sizofreni hakkinda cok az bilgilerin bulundugu ortamlarda, kendilerinin de onceden yasadiklari korkularinin, uzuntulerinin ve saskinliklarinin , hic degilse bir kismi ile basa cikabilmelerini, anlamalarini saglayacagini soyluyorlar. Dolayisi ile bu el kitabi oncelikle erken belirtilerin akrabasinda sizofreni oldugunu gostermesi durumunda ailelere kilavuz bilgi olarak ve sizofreni teshisi kondugunda da ailelere kaynak olarak hazirlanmistir. Dolayisi ile akrabalarinda, ailesinde sizofreni olan bircok ailenin yardimi ile hazirlanmistir bu kitap.Bu insanlar baskalarina pratik ve ne yapilacagi hususlarinda mantikli onerilerde bulunmak icin kendi tecrubelerini paylasmaga istekli davrandilar.

 

  Akrabalarinin hasta oldugunu anladiklarinda, sikca caresiz ve ofkeli olduklarini cunku tip profosyonellerinin kesin-net cevaplar veremediklerini soylediler. Sizofrenide kesin-net cevaplarin kolay olmadigini ogrendiler.Simdi bu hastalikla yuzyuze gelen aileler yakinlarina karsi yanlis birsey yapmadiklarini, hastaligin bundan olmadigini, hastaliktan kaynaklanan durumlarla basa cikabilmenin en iyi seklinin bir cok defa deneme-yanilma tecrubeleri ile basarilabilecegini bilmeleri gerekir.

 

Geriye kendi tecrubelerine baktiklarinda, bu kitaba katkida bulunanlar kendi keske listelerini yaptilar sizin icin;

 

 

 

“KESKE

-          Hastalik hakkinda daha fazla bilgim olsaydi

-          Onceden onlenebilir bir hastalik olmadigini bilebilseydim

-          Sadece basit kafa karisikligi veya problemli dusunce sekli olmadigini, akrabamin gecici bir zor donemden gecmedigini, bunun gecici olmadigini anlayabilseydim

-          Bir akrabam veya bir arkadasim bana ailemdeki bu kisinin normal davranmadigini soyleseydi

-          Cok daha erken yardim isteseydiim

-          Cok daha fazla sorular sorsaydim

-          Daha fazla sabirli olsaydim

-          Tum korkunc sucluluk ve utanc duygularimin tumunun normal oldugunu bilseydim

-          Gercek hayatta hicbir ailenin TV dizilerindeki gibi mukemmel olmadiklarini bilseydim ve

-          Saglik profosyonellerine/ doktorlara/ psikiyatristlere soru sorma ve yardim isteme hakkim oldugunu bilseydim.”

 

 

  Bu el kitabinda tum aileler size bircok fikirler veriyorlar.Bu tavsiyelerin tumunun sizde ise yaramayabilecegini,sizin etnik ve aile geleneklerinize uygun olmayabilecegini ikaz ediyorlar.Ve tabii  bu el kitabina sigmayacak kadar cok konu da var.Bu nedenle kendilerine,size iletilmesi gereken en onemli tavsiye soruldugunda,aileler ozellikle cevrenizdeki bir aileden aileye yardim amacli kurulmus Sizofreni Cemiyetine veya kendi kendine yardim amacli kurulan Mental Saglik dayanisma gruplarina katilmanizi vurguladilar.Bu dernekler  destek amaclidir ve bilgi,tavsiye ve anlayis bulursunuz buralarda.Dahasi buralarda uye olanlar, toplumlarinda daha etkili saglik bakimi sistemlerinde de etkili olabilmektedirler.Bu kisilerin kendi tecrubeleri ve kendi bilgileri vardir hastalik hakkinda,haklarini bilirler,ve akrabalari icin yardim almada daha basarilidirlar.Bir kadin “Destek grubuna uye olmak  bilgilere, anlayisa ve kabul edilmege/destege  cabuk ulasmada cok onemlidir-hayatidir. Basa cikmada en onemli faktorse yalniz olmadiginizi ve durumun umitsiz olmadigini bilmektir.” Diyor.

 

  Danisilan saglik hizmeti veren profosyonellerse, ailelere pratik bilgi ve tavsiye verilmedigini kabul ediyorlar.Tecrubeli ailelerden elde edilen mantikli bilgilerden kendilerinin de faydalanacaklarini soylemekteler doktorlar.Onlar da dayanisma destek aile gruplarina katilmanin oneminde hemfikir.Bir doktorun ise soyle diyor ” Simdiki durumda,sizofrenili kisilerin  sesi toplumda cok az duyuluyor .Hastaligin tabiati onlarin birleserek,elele verip haklari icin lobiler olusturmalarini zorlastiriyor.Ailelerin ve arkadaslarin,dayanisma gruplarinin destegine ihtiyac vardir konuya dikkati cekebilmek icin.”

 

 

SIZOFRENI NEDIR?

 

  Hala tip arastirmalari yapanlarca dahi tam dogru bir tarifi olmamasina ragmen eldeki bilgilere gore beyin fonksiyonlarindaki cok agir bozukluklardir sizofreni. Broken Brain- The Biological Revolution in Psychiatry (Kirik Beyin- Psikiyatride Biyolojik Devrim), yazari Dr Nancy Andreasen’a gore “ Su anda sizofreninin eldeki nedenleri bir mozaiktir.Birden cok faktorun ilgili oldugu oldukca net. Bunlar beyindeki kimyevi degisiklikler, beyindeki yapisal degisiklikler ve genetik faktorler.Viral enfeksiyonlar ve kafa carpma /yaralanma /travmalarinin da rolu var….nihayet, sizofreni muhtemelen birbiri ile ilgili bir hastaliklar grubu ki bunlarin bazilari bir faktor,bazilari ise oteki faktor yuzunden olmakta.”(bu kitabin 222.ci sayfasi)

 

  Beyinde milyarlarca sinir hucresi vardir.Her sinir hucresinin kollari,dal-budaklari diyebilecegimiz uzantilari vardir ve bunlarla bu hucre, beyindeki  oteki hucrelerden mesaj alir,onlara mesajlar gonderir.Bu uzantilar norotransmiterler denen kimyeviler salgilarlar ve bu kimyeviler  de her sinir hucresi uzantisinin ucundan bir baska  hucreye mesajlari tasirlar.Yani beyinde tum hucreler boylece birbirleri ile konusurlar,birbirlerinden mesaj alip, verirler. Sizofreniden etkilenen beyinde iste bu komunikasyon sisteminde birseyler bozulmakta, birseyler ters gitmektedir.

 

  Sizofrenili bircok kisinin ailesi beyni telefon santralina benzetmeyi cok yardimci/faydali/uygun bulmuslardir hastaligi anlayabilmek icin.Schizophrenia : Straight Talk for Families and Friends(Sizofreni;Ailelerle ve Arkadaslarla Acik ve Dogru Konusmak) adli kitapta sayfa 41de,Maryellen Walsh soyle der,” Bircok insanda beyindeki santral sistemi iyi calisir. Gelen,algilanan duyular uygun sinyal kablolarindan dogru yerlere gonderilirler, ve bu bilgi aktarma islemi hic aksamasiz olur ve boylece de bu dogru yerlere ulasan bilgilere gore , uygun duygu,dusunce ve hareketler dis dunyaya gider/ yansir …….sizofreniden etkilenen beyinde ise….algilamalar/duyular geliyor ama yanlis kanallara sevk ediliyorlar veya olmadik bir yere yigilip kaliyorlar veya yanlis varis noktalarina ulasiyorlar.”

 

  Sizofreni oyle yavas gelisebilir ki aile hatta hasta kisi kendisi dahi uzunca bir sure birseylerin yolunda gitmedigini anlamayabilirler.Iste bu yavas kotulesmeye yavas baslangic-ateslenme veya gizli hain sizofreni denir. Semptomlarin yavas yavas gelismesi akut sizofreniye veya sizofreni krizi epizoduna donusebilir de, donusmeyebilir de.Akut epizod=donem kisa ve cok yogundur ve halusinasyonlar, deluzyonlar, dusunce bozukluklari ve kisinin kendisi hakkinda degismis hisleri/algilamalari vardir.(altered sense of self)

 

  Bazen siozfreni hizli veya ani olusur.Bazen birkac haftada, hatta birkac gunde cok dramatik ani gelismeler gorulur.Ani gorulen bu durum genelde oldukca cabuk bicimde akut epizodla neticelenir.Bazi insanlarda boyle cok az kriz gorulur hayatlarinca:bazilarinda ise daha fazladir.Bazi insanlar bu krizler,epizodlar arasinda oldukca normale yakin hayatlar surerler.Otekilerse isteksiz,depresyonlu ve iyi fonksiyon gosteremeyecek kadar kotudurler.

 

  Bazilarinda ise hastalik kronik sizofreni denen duruma gelir.Bu agir ve uzun suren, insani kanunlar onunde de calisamaz/ozurlu (disabled) durumda birakan, sosyal cevreden kacma,kendi icine kapanma,motivasyon eksikligi,depresyon,ve kutlesmis duygularla karakterize edilen bir durumdur.Ilaveten, akut semptomlardan orta derecede deluzyonlar ve dusunce bozukluklari da kronik sizofreniye eslik eder.

 

  Psikiyatristler semptomlari “pozitif” ve “negatif” kategorilerinde degerlendirirler.Bu biraz kafa karistirabilir.Dr.E. Fuller Torrey ;

 

_      “pozitif”  sifatinin  hastada var olan ama olmamasi gereken semptomlar;

_      “negatif” in ise hastada yok olan, gorulmeyen ama aslinda  var olmasi gereken semptomlar olarak izah ediyor  Surviving Schizophrenia:A Family Manual (Sizofreniyle Yasamayi Ogrenmek;Ailenin El Kitabi,Dr. E Fuller Torrey )adli revize edilmis kitabinin 79. sayfasinda.Bu klasifikasyon= tanimlama sisteminin  arastirma amacli faydali olduguna inanilmaktadir.Daha umit verici tedaviler  ve hastaligin ortaya cikisini anlamaga yardimci olabilir.

 

  POZITIF SEMPTOMLAR

  Halusinasyonlarin duyularin asiri keskinlesmesi ve beynin gelen mesajlari yorumlamada ve uygun mesajlari gondermede yetersiz kalmasinin neticesi oldugu sanilmaktadir.Sizofrenili kisi, size bana gercek olmayan sesleri duyabilir, garip,korkunc,urkutucu seyleri, objeleri, insanlari, hayvanlari vs gorebilir veya vucudunun ustunde veya icinde cok garip hisler/duyular yasayabilir tecrubelerinde.Duyumsal ses halusinasyonlarsa en sik rastlanandir: bunlar kisinin vucudunun icinde veya disindan algilanan sesleri duymaktir. Bazen bu sesler iltifat eden,guven veren ,notr seslerdir. Bazense tehdit eden,cezalandirici, korkutucu seslerdir ve kisinin kendisine  zararli olacak seyler yapmalarini da emredebilirler.

 

  Deluzyonlar garip ve sadece hasta kisinin algiladigi seylerdir.Mesela kirmizi ve yesil trafik lambalari sizofrenili birisi tarafindan uzaydan mesaj olarak yorumlanabilir.Bir cogu yargilanma, takip edilme ,kendilerine karsi plan yapildigi vs  deluzyonlari etkisindedir ve bunlara “paranoyak” denir. Bu kisiler izlendiklerine, takip edildiklerine, kendilerine karsi casusluk yapildigina, kendilerine karsi komplo kurulduguna,olduruleceklerine vs  inanirlar.Sikca rastlanan bir deluzyon da kendi fikirlerinin,dusuncelerinin radyo veya televizyonla yayinlandigina inanmalaridir veya hasta kisinin kendi dusuncelerini baskalarinin kontrol ettiklerine inanmasidir.Deluzyonlarda mantik ,aksini isbat etmege calismak ise yaramaz. Deluzyonun “gercek” olmadigini munakasa etmek hicbir ise yaramaz.

 

  Dusunce bozukluklari ise sizofreninin sebep oldugu, kiside dusunceleri olusturmasi ve organize etmesindeki problemlerdir.Mesela kisi dusuncelerini mantikli cerceveye,siralamaya oturtamayabilir.”Birbiri ile yarisan dusunceler” gelirler ve giderler cok hizli bicimde ve kisi bunlari “yakalayamaz”.Dusunme organize olamadigi ve bolundugu, parcalandigi icin,hasta kisinin konusmasi genelde mantikli degildir,birbiri ile iliskili degildir.Dusunce bozukluklarina genellikle uygunsuz duygusal cevaplarl eslik eder hastada:kelimeler ve icinde bulundugu ruh hali birbiri ile uyum halinde degildir.Mesela sonuc uzucu ve korkutucu seylerden konusurken gulmek seklinde gorulebilir.

 

  Kendisi hakkinda degismis benlik nosyonu ise hasta kisinin kendisinin kim olduguyla ilgili sisli duygularini tarif eden terminolojidir. Bu vucutsuz oldugunu hissetmek olabilir veya insan olarak var olmadigi seklinde duygu olabilir.Kiside vucudunun  kendisinden ayrildigi hisleri olabilir.

 

  NEGATIF SEMPTOMLAR

  Motivasyon eksikligi, duygusuzluk, ilgisizlik ise enerji veya hayata ilgi eksikligidir ve cok sik olarak tembellikle karistirilir. Hasta kisinin cok az enerjisi oldugundan, kisi uyumak ve yemek yemekten fazla pek birsey yapamaz.Sizofrenili kisinin hayati ilgiden yoksun=hayata isteksizlik olarak yasanir.

 

  Kutlesmis hisler (blunted feelings) , kutlesmis etki (blunted affect) ise duygularin duzlenmesine, ifadesizlesmesine  denir. Cunku yuz ifadeleri ve el hareketleri/jestleri kisitlidir veya hic yoktur, hasta kisi hic bir sey hissedemez gorunmektedir veya hicbir his reaksiyonu/duygu gosterememektedir.Bu kisinin bu duygulari hissetmedigi, kibarligi ve sefkat ve saygiyi algilayamayacagi anlamina gelmez.Kisi yogun hissedebilir ama bunlari disa ifade edemez.Hastalik ilerledikce kutlesmis etki semptomlari da daha kuvvetlenecektir,artacaktir.

 

  Depresyon caresizlik ve umitsizlik hislerini icerir ve kisinin sizofreninin hayatini degistirdigini anlamasindan kaynaklanabilir, psikoz anlarinda yasanan “ozel duygular”in gercek olmadigini anlamasindan ve gelecegini karanlik gormesinden kaynaklanabilir. Kisi sikca bicimde kendisinin cok kotu sekilde davrandigina,iliskilerini yok ettigine ve sevilmedigine inanir. Depresyonlu duygular cok aci vermektedirler ve intahar konusmalarina ve denemelerine yol acabilir. Beyindeki biyolojik degisiklikler de depresyona katkida bulunabilirler.

 

  Sosyal hayattan kabuguna cekilme depresyon neticesinde, kendi basina olunca daha emniyette oldugu hissettiginden, kendi his ve korkularina dalmak ve baskalarinin varligina katlanamamak gibi nedenlerle gorulebilmektedir.Sizofrenili kisiler cok sik olarak sosyallesmeye ilgi gostermeye yarayacak kaynaklardan yoksundurlar.

 

  Sizofreninin ilk defa 15-30 yaslari arasindaki genclere saldirmasi cok sikca gorulmektedir ama hastalik 40 yas gibi gec yaslarda da gelisebilir.Her irkda, her kulturde, her sosyal sinifta ve her iki cinste de gorulur.Genel olarak nufusun yuzde biri sizofreni olacaktir denebilir.Bu da ortalama 250.000 Kanadalinin, en az 650-700.000 Turk’un  hayatlarinin bir noktasinda sizofreni hastaligina yakalanacaklari demektir.

 

  Sizofreni su anda tamamen tedavi edilemeyen bir hastalik (yani kisinin tedavi edilerek hastaliktan onceki haline dondurulmesi mumkun degil) ancak ilaclarla  ve terapi ile hastalik kontrol altina alinabilmektedir,stabilize edilmektedir,ama antipsikotik ilaclarin kullanimi ve psikoterapi sayesinde sizofrenideki pozitif semptomlar genelde kontrol edilebilmektedir. Tamamen iyilesme de gorulebilir ama onceden bu konuda fikir yurutulemez.Bazi durumlarda hastalar kendi baslarina iyilesmeyi becerebilmektedirler.Iyilesme genelde ilk iki yilda gorulmektedir ve hastalik 5 senedir varsa bu iyilesme vakalari enderdir. Ilerleyen yasla, ozellikle de 40 yasdan sonra, hayat genelde sizofreni hastasina daha az zor gelir: pozitif semptomlar azalmaya yuz tutarlar ve ilaclar dusuk dozdadir veya daha az siklikta alinmaktadir artik.

 

 

ANLASILAMAYAN HASTALIK-SIZOFRENI STIGMASI

 

  Kendilerini rehabilite etmege calisanlara, normal yasama donmek icin verdikleri inanilmaz zor mucadelerinde engeldir sizofreni stigmasi=toplumdaki, kisilerdeki onyargi ve duyarsizlik, acimasizlik, sefkatsizlik vs.Ve aileleri icin de cok gercek bir problemdir.Bu nedenle sizofreniyle tanisanlar hastalikla ilgili duzinelerce yanlis bilinenler nedeniyle endiselidirler.Sizofreni iyi bilinmeyen,taninmayan ve cok korkulan bir hastaliktir. Insanlarin cogunun sizofreni hakkinda bildiklerini sandiklari seyler yanlistir.Insanlar sizofreniyi bolunmus kisilik veya cogul kisilikle karistirmaktadirlar.Sizofrenili kisilerin siddet yanlisi ve tehlikeli olduguna inaniyorlar.Cok azi olabilir tabii, ama medyadaki ozellikle mental hastalarin isledikleri korkutucu ve garip siddet suclari toplumda sanki sizofrenili insanlarin cogu vahsiymis,siddet yanlisiymis gibi izlenim birakmaktadir.Bu dogru degildir.Cogu boyle degildir.Ancak farkli kisileri sizofreni farkli sekillerde etkilemektedir ve derin psikotik krizdeki kisinin davranislarini anlamadaki zorluklar da toplumun endiselerini guclendirmektedir( ki dusunceleri tamamen karismistir birbirine).Bazi insanlar sizofrenili kisilerin zayif kisilikleri olduguna ve kendi cilginliklarini “sectiklerine” inanirlar.Bircok kisi de sizofreninin kotu anne baba elinde veya cocukluk travmasindan kaynaklandigini sanir.

 

  Bir baba da cocugunu hastahaneye goturdugu halde, onu terk etmekle, yalniz birakmakla  suclandigini soyledi.Bir baska baba da, dukkanlardaki calisanlarin, oglu alisveris yapmak icin yardim istediginde sanki orada degilmis gibi muamele ettiklerini soyledi.Bazi dini gruplar da bu hastaliga tanrinin cezalandirmasi olarak bakmaktadirlar .

 

  Danisilan tecrubeli aileler, sizofreni cevresinde olusan stigmanin nasil olustugunu anlamanin onemli oldugunu soylediler.”Sizofreni” terimi 1911 de Isvicreli psikiyatrist Eugen Bleuler tarafindan tanitildi ilk defa.Schizo Yunancadan gelir ve “bolunmus” demektir, phrenia ise “akil” demektir.Bleuer algilananla,inanilan ve objektif olarak gercek arasindaki bolunmeyi anlatmak istemisti.Sizofrenili kisinin ikiye bolunmus kisiligi oldugunu soylemedi, hasta kisiligin realiteden ayrilmasini,kopmasini anlatmak istemisti. Ama “bolunmus” konsepti sizofreninin yanlislikla birden fazla kisilik hastaligi ile karistirilmasina sebep oldu ki bu cok ender rastlanan cok farkli bir psikiyatrik hastaliktir,bu da “Dr.Jekyl ve Mr Hyde”,”The Three Faces of Eve” ve “Sybil” gibi hikaye ve filmlerle olmustur.Bugun bircok saglik hizmetlisi kelime olarak “sizofreni” kelimesinin varligindan , onu cevreleyen karisiklik ve yanlis anlamalar nedeniyle pismanlik duyuyorlar.

 

  Bu temel yanlisliklara bir de suclama tarihcesini ilave edin.Aileler suclama faktorunun yardim arama ve destek almada cok onemli bir engel olusturdugunda hemfikirler.

 

1800 lerin sonlarinda ve 20.yuzyilin baslarinda, psikiyatri mesleginde hastaligin tabiati hakkinda uc ayri gorus agirlik kazandi .

 

Almanya’daki Dr. Emil Kraeplinin arastirmalarindan biyolojik psikiyatri gelisti; Avusturya’daki Dr. Freud ve arkadaslarinin nevrozlar (endiseler, obsesyonlar, fobiler, depresyonlar,vs) calismalarindan psikoanaliz gelisti: ve ABD deki Dr. John B.Watson’un calismalari ilede davraniscilik psikiyatrisi gelisti.Avrupa’daki psikiyatristlerde Kraepalin’in fikirleri agirlik kazandi, psikoanaliz ve davraniscilik ise Kuzey Amerika’da hakimiyet kazandi.(Andreasen,The Broken Brain,sayfa 11-20).

 

1950 lerde bircok Kuzey Amerikali psikiyatrist, sizofreninin kiside hayatinin erken doneminde, tipik sekilde ailesi tarafindan yasatilan travmalardan kaynaklandigina inanmaga basladilar. Sizofrenili kisilerin annelerinin asiri endiseli,obsessive=tutkulu/takintili ve hakim olan kisiler,dominant olduklarina inanilmaktaydi.Bu kadinlar damgalandilar ve onlara “sizofrengenikler”   (schizophrenogenic) dendi.Bir anne bunu neredeyse anlayabildigini soyledi. ”Cocugunuz icin yardim ararken, gereginden fazla sey istemek, beklemek, sormak ve adeta arabanizin tekerleklerinin de onunde gitmesi gibi birsey ve bu tarzda yardim talep etmek ve gerginliginiz de cocugunuzun hastaliginin neticesi olarak gorulmek yerine, sanki nedeni gibi gorulmektedir.”Yavas yavas nihayet aile unitesine yuklendi suc.Teoriciler sizofreni hastasi olan  ailede , fonksiyon zayiflik ve eksikliklerini, hastaligin neticesi olmaktan ziyade ,sebebi gibi gorerek karistirdilar konuyu.

 

Sizofreniyi cevreleyen mitolojiye iki teori daha katkida bulundu.Amerikali psikoanalist Thomas Szasz sizofreninin, tum oteki mental hastaliklar gibi, bir seri davranislar oldugunu,hastalik olmadigini soyledi.Ingiliz psikiyatristi R.D.Laing de bunun kacik dunyaya “saglikli” bir cevap oldugunu belirtti.Cok fazla stress altindaki kisiler de adapte olma cabalari icinde “cilgin,delice” davraniyorlardi ona gore.

 

Bilimsel arastirmalar ve gerceklere dayali bilgiler bu teorileri yalanlamistir.Malesef bir zamanlar bu gorusler toplumlarin dikkatini cekebilecek kadar populer inanislardi.Hala bu gun bile akrabanizin hastaligina sizin sebep oldugunuzu ve aile iliskinizin surmesinin iyilesmeyi durdurabilecegini ima eden saglik profosyonellerine rastlayabilirsiniz.

 

Gecmisteki bu suclamalarin yani sira, hastaligin kendi belirtileri de sizofreni stigmasina katkida bulunmaktadir. Garip ve onceden bilinemeyen davranis, yetersiz fonksiyon veya iyi ve saglikli aliskanliklarin olmayisi baskalarina ittirici gelebilir. Art niyetsiz bile olsa, medyada sizofrenili olduklari bildirilen  kisilerin siddet davranislari  veya intaharlari da stigmaya katkida bulunmaktadir.

 

Aileler genelde stigmayla basa cikmayI oldukca zor buluyorlar. Bazilari hastaligi aile icinde saklamaya calisiyorlar.Otekilerse yuksek sesle ve acikca konusmayi tercih ediyorlar.Bu sekilde konusmanin bu kafa yapisi ve huzuru ile baskalari ile de elele vererek stigmayi yok etmege calismaga yaradigini belirtiyorlar.

 

 

BIRSEYLERIN YOLUNDA GITMEDIGINI ANLAMAK, TANIMAK

 

  Aile uyeleri sikca, yakinlarinda/akrabalarinda erken asamalarda birseylerin yolunda gitmedigini bilebildiklerini ,anladiklarini rapor ettiler.Ogullarinda, kizlarinda, kardesinde,kocasinda, esinde bunun bir donem, gecici bir sey olmadigini,fazla alkol veya uyusturuculara reaksiyon olmadigini hissettiklerini soylediler.Gozlemledikleri her neyse, bu garip davranisin normal uyum saglama gayretleri neticesi oldugunu veya az da olsa, biraz kanunlara/kurallara  uyma problemi oldugunu sandiklarini ifade ettiler.Bu el kitabini okuyan herkesin mutlaka ic gudulerine guvenmeleri gerektigini soyluyorlar ve eger endiseleri varsa mutlaka uzmandan yardim istenmesi konusunda uyariyorlar.Unutmayin, yakininizi/akrabanizi en iyi siz tanirsiniz.

 

Sizofrenide Erken Ikaz Isaretleri- Konuya odaklanmis tartisma gruplarinca derlenmistir liste

 

 

 

       -    Uyku uyuyamama, garip uyanma saatleri, gece gunduz birbirine karismaktadir

-          Sosyal iliskilerden kacma, izolasyon=yalniz kalmaga calismasi, cevreye,insanlara ilgisizlik,

-          Sosyal iliskilerinin gittikce bozulmasi, kotulesmesi

-          Hiperaktivite veya hareketsizlik gorulmesi veya iki durum arasinda gidip gelmeler

-          Konsantre olamama, karar vermede farkedilir zorlanmalar

-          Din veya gizli, derin, bilinmeyen, mistik konularla olaganustu ilgilenme

-          Dusmanlik, suphecilik, korkusuzluk

-          Arkadaslarin veya ailenin tenkitlerine asiri reaksiyonlar gostermek

-          Kisisel hijyen=temizlik, gorunumde,yasadigi odada vs daginiklik,pislikte  kotulesme

-          Belli olmayan nedenlerle hitch-hiking/ otostop yapmak, alip basini gitmek, yok olmak veya dagda vs uzun gunler surebilen yuruyusler yapmak, alip basini gitmek,yok olmak gibi aktivitelerde artis

-          Net bir anlami olmaksizin asiri yazi yazma veya cocukca karalamalar

-          Beklenmedik, siradan olmayan duygusal reaksiyonlar

-          Duz, ifadesiz olu yilan gibi bakislar

-          Gozunu dikerek surekli bakmak, gozunu hic kirpmamak veya durmadan, sikca, surekli goz kirpmak

-          Stimulasyona (ses, isik) asiri anormal hassasiyet

-          Bircok seyde farkli kokular ve tadlar almak

-          Kelimeleri farkli ve dikkat cekecek bicimde kullanmak, lisanin yapisini degisik kullanmak

-          Garip anlasilamaz davranislar: insanlara dokunmayi reddetmek, el sikismamak, surekli eldiven giymek,

-          Kendisini- vucudunu kesmek, kendisini-vucudunun bir yerlerini kesmekle tehdit etmek vs

 

 

 

Bu isaretlerin hicbirinin tek basina varligi mental hastalik varligini gostermez.Bu listenin hazirlanmasina yardimci olanlardan birkaci ise bu erken ikaz isaretleri nedeni ile harekete gectiklerini soylediler. Yasadiklari tecrubelerle, bu aileler, eger bu yukardaki davranislarin birkaci bir aradaysa veya daha onceki davranislarindan bayagi belirgin farkliliklar, degisiklikler yaratmaktaysalar ve bu farkli davranislar birkac haftadan fazlaca surmekteyse, mutlaka tibbi yardim isteyin diyorlar size.Yani psikiyatriste,doktora kosun.

 

Bircok aile yakinlari/akrabalari ile konusmalarda, fikirlerde mantik akisi, takibi olmadigini farkettiklerini farketmisler.Baskalari ise, akrabalarinin ortada olmayan kisiye yuksek sesle konusmaga basladiklarini isittiklerini ama etrafta onunla konusan,ona birseyler soyleyen gormediklerini farketmisler. Genc bir adam tum dinleri ve  TARIKATLARI “cult”lari incelemege baslamis (kalt okunur= kisinin bir sistem icinde birbirlerinden farkli dini ve rituel bir yasam bicimini benimsemis gruplara baglanmasi, takib edici uyelerden olusan cesitli TARIKAT gruplari. Bazilari tum ailesini terkediyor ve bir daha asla gorusmuyor; tum malini veriyor,her “cult” grubunun yasam ve inanclari,onlari bir araya toplayanlarin yaydiklari normlar farkliliklar gosterebilmektedir.Turkce’deki karsiliginda tarikat en yakin kelimedir.ABD de bunlari bilim olarak inceleyen uzmanlar vardir bilgili-yani bir bilim dalidir bu.Mesela anne baba 10-20 sene sonra oglunu,kizini bulsa bile gorusemiyorlar,kaciyor yakinlari vs.Ayrica bu gruplarda ailelerle iliskilerin kesilmesi de sikca gorulmekte.Toplu intaharlar gorulebilmekte bu gruplarda vs ). Baska bir genc de tum radyolari kapatmaga basladi cunku medyumdan radyolar araciligi ile mesajlar aldigini zannediyordu. Bazi ailelerde, yakinlari/akrabalari banka cek kayitlarini , dogum sertifikalarini ve fotograflarini yoketti.Bircok durumda da paranoya isaretleri apacik ortadaydi. Bir akraba kendisine karsi hazirlanan planlardan konusmaga basladi, zehirlendigine dair “delilleri” de vardi!.Bir adamsa karisinin ne zaman insanlari konusurken gorse, kendisi hakkinda konustuklarini sandigini soyledi.

 

Nihayet aileler oyle bir noktaya geldiler ki davranislardaki bu degisikliklere artik tolerans gosteremez oldular.Cogu aile evlerinde cok fazla zihin karisikligi ve garip davranan kisiye karsi biraz ofke ve kizginlik olustugunu bildirdiler.Kardesler genelde kiz ya da erkek kardesinin sadece tembel oldugunu ve sorumluluktan kactiklarini dusunduler ,cocuklarsa ailelerinin cok degisik hareketlerinden utandiklarini ve kafalarinin karistigini soylediler;annelerle babalar cocuklarinin problemlerini nasil ele almalari gerektigi hakkinda fikir ayriliklarina dustuler:Genelde de evlilikteki stabilite sarsildi.Bu bilgileri verenler sizlere gerilimin bu noktalara gelmesini beklememelisiniz diyorlar.Mutlaka disardan,aile doktorunuzdan veya uygun mental saglik kaynaklarindan, psikiyatristden yardim istemelisiniz.

 

 

NEREDEN YARDIM ISTEMELISINIZ?

TIBBI YARDIMA NASIL ULASABILIRSINIZ?

 

Doktordan randevu almaga karar verdiginizde, durumu herkes icin kolaylastirabilecek bircok sey yapma imkaniniz var.Ilk once, akrabanizin doktora gitmek istemeyebilecegini simdiden bilin.O semptomlarin anormalliginin farkinda degildir. Hastalik hakkinda gorusleri yine hastaligi nedeniyle olamayacagi icin,kendisinde hicbirsey olmadigini dusunmesine ve hastaligi reddetmesine sebep olabilir.Veya birseylerin yolunda olmadigi fikrindeyse, belki de kafasi karisik ve korkulu vaziyette haftalarca,aylarca kendi durumunu anlamaya calismistir belki de.Akrabaniz herseyin “normal” olduguna herkesi inandirabilmek icin tum enerjisini,kabiliyetini ve zekasini kullanarak senaryolar hazirliyor da olabilir.Siz doktora gitme ihtiyacini ona tavsiye ettiginizde, siz ona rahatlama saglamis olmuyorsunuz;onun konusmadigi en buyuk korkusunu konfirme etmis oluyorsunuz.”Son zamanlarda garip davraniyorsun” veya ”Niye boyle davraniyorsun?Aptalca ve tembelce davraniyorsun” gibi dusmanca ve emir veren tarzda konusmalarsa bu kisiyi sizden daha da uzaklastiracaktir.Ve onun durumunu, arkasindan baskalari ile tartistiginiz izlenimi verecek herhangi bir sey soylemek de akillica degildir.:”Hepimiz senin garip davranislarini konustuk ve doktora gitmek gerektigi husunda hemfikiriz”.Ne de baskalarinin duygularina vs konsantre olmak ise yarayacaktir:”Davranislarin anneni cok uzuyor” veya “Baban sana cok kizgin”.

 

Belli semptomlara fokus olmak gerekir, mesela uyuyamama, enerji azligi veya uzuntulu olmak ve aglama gibi. Soyle birsey diyebilirsiniz:”Biliyorum gece iyi uyumadin ve gun boyunca da cok yorgunsun. Haydi doktorundan bir randevu alalim” O zaman doktor onu kritik edecek bir yargic olmaktansa, yardimci olabilecek birisi olarak gorulebilir. (ABD ve Kanada’da aile doktoru kisinin tum gecmisini bilir, elinde dosya vardir ve her konuda gidilecek ilk duraktir. O sevk edecektir. Zaten psikiyatriste gidiyorsa, buna gerek yoktur.)

 

Eger akrabaniz doktoru gormege razi olursa, resepsiyona iki muayene suresini birden bloke etmesini soyleyin-bircok randevular sadece 10-15 dakikadir, hastanin durumuna gore randevu suresi bloke edilir yapilacak rutin muayenelere vs gore- ki hastanizla doktor rahatca ilgilenebilsin.Randevunuzu aldiktan sonra, doktora endiselerinizi mumkun oldugunca net sekilde tarif eden mektubunuzu gonderin postayla.Doktora yardimci olmanin yani sira, mektubunuz acik secik neler oluyor sizin de gormenize,netlestirmenize yarayacaktir.Asagidaki ornek bir mektuptur:

 

 

01.Ocak 2000

 

Sayin Dr. Yardimci,

 

Kizim Ayse/Oglum Ali  icin Pazartesi, 10 Ocak 2000, saat 10.00 na randevu aldim.Uc ay once Ayse/Ali garip sekilde davranmaga basladi.Ailemizin farkettigi garip davranislardan bazilari sunlar:Geceleri uyuyamiyor, en sevdigi aktivitelerden,spordan da uzaklasti,hicbir arkadasi ile gorusmeyi kabul etmiyor, gunde 2-3 saat agliyor ve kimsenin de kendisine dokunmasina izin vermiyor.

 

Size okulundan son iki raporunu/ders notlarini gosterir formlarin fotokopilerini ve de arkadaslarinin yorumlarini da  de gonderiyorum.Tibbi bir degerlendirme yapilmasi gerektigine inaniyoruz ve goruslerinizi endiseyle bekliyoruz.

 

Saygilarimla

Isim, adres, telefon vs

 

 

  Eger yakininiz doktora gitmeyi reddederse, siz gene de randevu alin ve yalniz siz gidin. Yine iki randevu suresi talep edin ve mektubun biraz degisigini gonderin onceden.  Doktorla gorustukten sonra,takim olarak birlikte yakininizi doktora goturmenin yolunu bulabilirsiniz.

 

 

  Eger yakininizi doktora gitmege ikna edebildiyseniz, bu ilk ziyaretin hicbirseyi cozmeyebilecegini, hicbir sorunuza cevap olmayabilecegini bilmelisiniz.Yasayan aileler bu ilk psikiyatriste/doktora gidisin “tamamen tedavi” olmasini ne kadar da cok istediklerini ama hicbirsey olmadigini gorduklerinde ise ne kadar ofkelendiklerini acikladilar.

 

  Doktoru ziyaretiniz suresince  yakininiz sizin gordugunuz davranislari cok ender olarak sergileyecektir. Bazilari doktorla konusmayi cok stresli bulurlar ve sizofrenili bircok kisi de bu ziyaretlerde bombos olduklarini, hicbir sey hatirlamadiklarini soylediler.

 

  Ancak bircok sizofrenili kisi de doktora gitme korkularinin, doktor eger dogru sorulari sorarsa azaldigini soylediler: Bu da doktora onceden gonderilen mektup yuzundendir, doktor hastayi rahatsiz eden semptomlara fokus olur ve uygun sorulari sorar ve hasta da doktora daha cok acilmaya karar verdigini gorur.Mesela eger doktor soyle birsey derse insanlari rahatlatiyor:”Anladigima gore son zamanlarda cok agliyormussun.Bu senin aklini cok karistiriyor olmali”.

 

  Kayit Tutmak

  Akrabaniza artik yardim etme islemine basladiniz, simdi size yardim etmek isteyen aileler hastanizin davranislarini ve bu davranislara hastalik suresince sizlerin ve baska insanlarin ne adimlar attiklarini/ne onlemler alindigini yazarak dokumante etmenizi istiyorlar.Bu oldukca caba gerektirebilir ama bu calisma grubundakiler ve otekilerce de bu isin yapilmasinin cok degerli oldugu vurgulanmaktadir.Bu kayitlariniz doktor hasta gecmisi ile ilgili detayli yazili,sozlu bilgiler alirken veya doktor degistirdiginizde cok gerekli olacaktir.Hem de hastaligin sureci, denenen tedaviler konusunda da akliniz huzurlu olacaktir.

 

  Bu kayitlat net, kesin ve direkt olmalidir.Yetersiz kelime ve tariflerden kacinin.Medikal doktorlar gozlemlenen ve olculebilen davranislarin yazilmasini,listelenmesini onemli buluyorlar.Mesela,.Eger Ayse yikanmayi reddediyor ve hergun ayni kiyafetleri giyiyor yazarsaniz, bir davranisini yaziyorsunuz.Boyle yazmak daha faydalidir Ayse cok kotu gorunuyor demekten. Baska bir ornek: Ayse her gece en az bir saat agliyor derseniz bir davranisi uygun bicimde yaziyorsunuz.Halbuki “Ayse cok uzgun gorunuyor” deseydiniz doktora pek fazla faydali degil.Yazdiginiz davranisin detaylarini yazin ve gun,tarih,saat ve suresini yazin varsa/uygunsa.Doktorunuzla randevularinizi kaydedin ve her turlu yazisma,vs nin kopyesini saklayin.

 

  Bu kayitlarinizi cok ozenle saklayacaginiz “gizli dokuman” muamelesi yapmaniz cok gereklidir.Dahasi eger akrabanizin paranoyak egilimleri de varsa,kayitlarinizdan,defterinizden haberdar olmasi, onu casusluk yaptiginiza ikna edebilir.Bazi aileler de hastalarini da bu defter yazmaya dahil etmisler ve bu islemi cok faydali bulmuslardir.Uygun olduguna inaniyorsaniz,akrabanizi kendi dusunce ve duygularini yazmasi icin yureklendirin.

 

 

SIZOFRENININ TESHIS EDILMESI

 

  Henuz teshis koyabilmek icin basit labratuar testleri yok.Bu nedenle teshis semptomlara dayanarak yapilir-kisinin soyledikleri ve doktorun gozlemlerine gore.

 

  Sizofrenide teshis koyabilmek icin, uyusturucular, sara, beyin tumoru, tiroid ve oteki metabolik rahatsizliklari gibi oteki tum muhtemel nedenler ve sizofreni gibi semptomlari olan oteki fiziksel hastaliklar- hipoglisemi ve Wilson Hastaligi da olmadigi kesinlestirilir.Hastanin durumunun hem de bipolar hastaligi=manik depresiv  de olmadigindan emin olunur.(en arkadaki terimlere bak).Bazi hastalar hem sizofreni hem de manik depresyonun semptomlarini gosterirler.Bu duruma “sizoafektif” hastaligi denir.Sizofreniyle olan iliskisi su anda belli degildir.

 

  Kuzey Amerika’da cok genis bicimde kullanilan mental hastaliklari teshis sistemi, Amerikan Psikiyatri Kurumu tarafindan ozel bir calisma ekibiyle hazirlanmistir.Bu calismanin neticeleri  The Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM),Mental Hastaliklarin Teshisi ve Istatistikleri El Kitabi (DSM) adli el kitabinda yayinlandi.Andreasen The Broken Brain:The Biological Revolution in Psychiatry , Kirik Beyin :Psikiyatride Biyolojik Devrim adli kitabinda:bu manuelin DSM-III olarak bilinen ucuncu versiyonunun, teshisin “objektif semptomlarin dikkatlice calisilmasi” ile yapilacagi vurgulaniyordu(sayfa 154).Ve devam etti” DSM-III un en onemli vurguladigi seyse ise daha cok psikoanalitikten daha cok tibba yaklasimdir, kaymadir”(Sayfa 158)

 

  DSM-III 1980 de yayinlanmisti ve daha da detaylandirildi.Su andaki guncel kullanilan manuel ise 1987 de revize edilmis,yenilenmistir ve DSM-III-R olarak bilinir.

 

  Doktora ilk gidisinizde ne olursa olsun, sizofreni teshisi genelde uzun surer.Cunku bu teshisi koymak cok zordur:ya teshisi koymak icin gerekli semptomlar taninamamaz veya hastalik ilerleyinceye kadar kendilerini tam olarak gostermezler.Her hastada da semptomlar kendilerini farkli sekillerde belli ederler.Doktorlarin bircogu, hala bu hastaligi sarmalayan stigmanin da farkinda olduklarindan,tum teshislerinin dogrulugundan iyice emin oluncaya kadar suphelerini dile getirmek istemezler.

 

  Eger doktorunuz sizofreni teshisi koyarsa, doktorunuzun baska bir hastaligi vs de inceleyip,kesin olmadigina emin oldugunu varsaymayin.Oteki hastaliklar hakkinda sorular sormaktan cekinmeyiniz ve nelere dayanarak sizofreninin problem olduguna karar verdigini sorun kendisine.Sizofreni kadar kafa karistirici, degisken ve zor bir hastalik soz konusu oldugunda, doktorunuzun  teshis ve cevaplarindan memnun kalsaniz da kalmasaniz da, mutlaka ikinci bir tip gorusu ve psikiyatrik havale daha mutlaka istemelisiniz.Bu tur bir istek kabul edilebilir bir istektir her yerde.Doktorun bunu kisisel bir kritik olarak degerlendirecegini asla dusunmeyin.

 

 

GIZLILIK=CONFIDENTIALITY

  Aileler er veya gec hukuki ve etik konusu olan gizlilik konusuna gelirler. Bu tip alaninda temel prensiptir. Hasta hakkindaki bilgiler genellikle kimseye verilemez, hasta kendisi aksi hususunda yazili musaade vermedikce, sadece aile uyelerine ve tedavi ekibine bilgi  verilir.Istisnalar ise hasta yasi  kucuk oldugunda veya mental olarak yetersiz goruldugundedir.Bazi kanun yorelerinde, mental yetersizligi kesinlesmis hasta adina yetkili davranabileceklerin kimler olacagi hususunda hazir listesi vardir.Mesela aileler kendilerinin bu listelerde en once gelmediklerini anlamalari surpriz olmaktadir.Ontario’daki bir hasta mental olarak yeterliyken daha once birisini tayin etmisse boyle durumlarda kendi adina yetkili olarak , o kisi simdi esinden once gelecektir listede.

 

  Hastasina bakan ailenin bu durumdaki yakininin durumu hakkinda mumkun oldugunca fazla sey bilmek istemesi dogaldir.Saglik profosyonelleri bunu anlayabilirler, ama hastanin onayi olmadan elleri bagli olabilir, birsey yapamazlar.Ideal olani hasta iyiyken, yazili olarak doktoruyla gorusme yetkisi alinmalidir  elinden.Ancak hasta bunu yazili vermeye isteksizse, doktora sorun bu izni alabilmek icin yapabileceginiz bir sey var mi diye.Unutmayin, eger fiziksel siddet riski varsa doktorun soz hakki olabilir.

 

  Hasta hakkindaki bilgilerin verilmesi, aciklanmasi hususunda kanuni gerekler ulkelere, eyaletlere gore de degisir.Siz kendi yorenizdeki doktora sorunuz hasta haklarini,kanunlarimizi.Hastayla konsultasyon yapan saglik ekipleri takiminin bazi gorusmelerine katilabilir misiniz sorun doktorunuza.Hasta kendisi hakkinda bilgi verilmesine musaade =yazili onay vermektense, bunu seve seve kabul edebilir.

 

  Doktorlar genelde hasta yakinlarinin kendilerine hasta hakkinda bilgi vermelerini beklerler.Doktor kendi karari ile bu bilgileri hastayla da paylasabilir.Bunu boyle kabul etmek akillica olur.Bu nedenle,ona bakan doktorlara verdiginiz bilgilerin etkisini, siz direkt olarak yakininiza soylemeyi dusunebilirsiniz.Bu hastayla baglarinizi guclendirebilir.

 

 

KRIZ ANINDA NE YAPMALI?

 

  Bircok aile kriz veya psikotik epizodun - ki bu realiteyle, gercekle cok ciddi sekilde kopmadir- garip davranislari farketmelerinden sonra birkac ayda veya bir yilda bir goruldugunu rapor ettiler.Ancak bazilari da krizlerin hic bir on ikaz isareti olmadan veya cok az on  isaretle gorulduklerini soylediler.

 

  Kriz suresinde, yakininiz asagidaki semptomlarin bazilarini veya hepsini sergileyecektir: halusinasyonlar, deluzyonlar, dusunce bozuklugu, ve davranis ve duygularda rahatsizliklar.Bu psikotik kriz surelerini yasayan aileler ne kadar hazirlanirsaniz hazirlanin, bu sizi yasayacaginiz sok, panik ve sevdiginiz kisi sizofreninin bu safhasina girince olurcesine hissedeceginiz korkudan koruyamayacak diyorlar.Yakininizin da olanlardan sizin  gibi korktugunu anlayin:”sesler” kendi hayatini tehlikeye atacak direktifler veriyor olabilir:pencerede yilanlar dolaniyor olabilir:odayi zehirli gazlar dolduruyor olabilir.Yakininizi hemen doktora goturmeniz veya ona yardimin ulasmasini saglamaniz sarttir, bu hastahaneye yatmasini da gerektirebilir.Eger zaten doktoru varsa, derhal doktorunuzu/psikiyatristinizi  arayain telefonla ve hangi hastahaneye gitmeniz gerektigini ve ne yapmaniz gerektigini sorun.

 

 

KRIZ ANINDA SIZE YARDIMCI OLABILECEK KILAVUZ BILGILER

 

 

SUNLARI YAPIN-

 

·         Mumkun oldugunca sakin olmaya calisin.

·         Oteki dikkat dagitan herseyi azaltin, yok edin- radyoyu, televizyonu vs kapatin.

·         Odada yaninizda baskalari da varsa, odayi terketmelerini isteyin.

·         Tek tek konusun, her agizdan ses cikmasin.

·         Bire bir konusun.Soyle demeye calisin, “ Haydi oturalim ve konusalim” veya “Haydi oturalim ve sessiz olalim”. Normal bir sesle net, anlasilir, tane tane yavas yavas konusun.

·         Gozlemlediginiz davranislari hakkinda sunlari soyle soyleyin mesela:”Korkuyorsun/ kizginsin/ kafan karismis. Lutfen bana seni ne korktuyor soyle vs”.

·         Emir veren, sorgulayan, ahkam kesen, yukses sesle konusma seklinden uzak durun:”cocuk gibi davraniyorsun” veya ”soyledigim gibi yapacaksin” DEMEYIN.

·         Gerektiginde soru ve cumlelerinizi tekrarlayin ve ayni kelimeleri kullanin her seferinde.Sorunuzu kelimeleri degistirerek ,daha iyi anlayacagi umidiyle degistirmeyin.

·         Akrabanizin odada kisisel bir alani olmasina saygi ve ozen gosterin, dibine kadar yaklasmayin- yani etrafinda 1-2-3 metrelik bir alani bos birakin. Tepesinde, dibinde,cok yakinina girerek durmayin. Bu tip kisisel alana mudahale sadece onu degil, tum insanlari oldukca rahatsiz etmektedir.

·         Kendiniz eger cok duygusal olursaniz, bunun yakininizi daha cok rahatsiz edecegini, uzecegini asla unutmayin.

·         Sogukkanli ,serinkanli olmaya calisin.

 

 

 

SUNLARI YAPMAYIN-

·         Bagirmayin.

·         Eger yakininiz sizi dinlemiyor gibi gorunuyorsa, bu oteki” sesler “ cok daha yuksek sesli oldugu icindir.

  • Kritik= tenkit etmeyin. Yakininizla bu noktada mantikli seyler konusamazsiniz.
  • Onun parlamasina, tepki gostermesine sebep olacak olaylara meydan vermeyin.
  • Devamli gozlerine bakmayin.
  • Kapi cikisini bloke etmeyin/kapatmayin. Sikisip kaldigi hissine kapilmasin.
  • Etrafinda nefes alacagi 2-3 metrelik  insanlarin ozel alanina yaklasmayin, korkutmayin.
  • Ani hareketler yapmayin.
  • Oteki kisilerle ne yapilmasi gerektigi hususunda munakasa etmeyin.

 

 

  Eger yakininiz kendi istegi ile/gonullu olarak hastahaneye giderse tabii ki cok daha iyi.Eger sizi dinlemeyecegini dusunuyorsaniz, bir arkadasi onu ikna edebilir mi deneyin.Bazilari ise hasta yakinlarina secim hakki vermenin ise yaradigini soyluyorlar.”Benimle mi hastahaneye gideceksin yoksa arkadasin Ahmet’in mi seni goturmesini istersin?” Boyle bir yaklasim hastanin caresizlik duygularini azaltabilmektedir.Ona ne kadar kucuk olursa olsun bir secim hakki taniyarak, icinde bulunduklari korkunc durumda, onlara azicik da olsa kontrolun kendilerinde oldugu izlenimini vermektedir. Aileler bazen psikotik durumlarin siddet icerebilecegini ikaz ediyorlar.Boyle durumlarda, yakininiza sakin ve yavas konusmak icin zamaniniz olmayabilir veya doktora/psikiyatriste tavsiye almak icin telefon edecek vakit olmayabilir. Cunku yakininiz degismis bir realite durumundadir ve halusinasyonlarindan yola cikarak hareket edebilir-mesela, cami kirabilir.Akrabaniz kendine zarar vermekle tehdit edebilir veya size zarar verecegini,esyalari parcalayacagini vs soyleyebilir.Bir anne, oglunun Tanrinin annesini oldurmeyi emrettigini bagirdigini soyledi.Boyle durumlarda kendinizi ve hasta kisi dahil otekileri fiziksel zarardan korumak icin ne gerekiyorsa onu yapmalisiniz.En akillicasi evi, orayi terkedip cikmak olabilir bazen.Bir baska alternatif cozum de o bir odada emniyete alindiktan sonra (kilitleyerek vs), siz telefonla yardim isteyebilirsiniz veya disari gidip yardim istemek olabilir. Ancak boyle bir davranis sadece cok asiri ,ekstrem durumlarda tavsiye edilmektedir. Boyle gergin durumlarda belki tek seciminiz polise telefon etmektir.Akrabanizi siz araba kullanarak hastahaneye goturmeye calismaniz akillica olmaz: eger sizinle birisi daha gelecekse goturun ama.

 

  POLISDEN YARDIM ISTEMEK

  Bu olaylari yasayan aileler polis cagirmakta kararsiz ve isteksiz olduklarininda hem fikirdiler.Akrabalarina sanki suclu birisi gibi muamele ediyormus gibi hissettiler kendilerini ve sanki artik pes ediyorlar ve sevdiklerini terk ediyorlarmis gibi hislere kapildilar ama bazi durumlarda ise hic secim sanslari yoktu.Bircok ailenin soyledigine gore”Polisi cagiriyorum” cumlecigi akrabalarini yatistirdi.Hasta kisiye davranislarinin kabul ve tolere edilemeyecegi bildiriyordu boylece.Bir babaya gore  uniformali polislerin goruntusu olayin sonuclanmasina, yatismasina yetmisti bile.Ama baska bir babaysa bu taktige karsi cikti,cunku kizi paranoyakti ve evinde bir polisi gorurse bu adeta kirmizi bayrak isi gorecek ve onu daha cok cileden ve kontrolden cikartacaktir.Ic gudulerinize guvenmeyi unutmayin: siz yakininizi herkesden iyi taniyorsunuz ve onun farkli taktiklere nasil cevap verecegini herkesden daha iyi bilirsiniz.

 

  Polise telefon ettiginizde, onlara akrabanizin acil tibbi yardima ihtiyaci oldugunu ve (eger durum buysa) kendisine sizofreni teshisi kondugunu varsa oteki hastaliklarini soyleyin. Kisaca yakininiz su anda ne yapiyor anlatin- mesela tehdit ediyor, esyalara zarar veriyor vs- ve de yakininizi hastahaneye goturmek icin polisin YARDIMINA ihtiyaciniz oldugunu soyleyin. Polise mutlaka akrabanizin o anda silahli olup olmadigini, evde ulasabilecegi silah var mi bilgilerini de vermeyi sakin unutmayin.(Polislerimize de mental hastaliklar kanunlari cercevesinde bu tip yardim egitimi verilecegini umuyoruz, talep ediyoruz. Cunku bu tutuklamak degildir, sadece hasta bir kisinin, zarar gormeden hastahaneye ulastirilmasi islemidir)

 

  Polis eve gelince, bu durumu daha onceden yasamis olan aileler birkac cesit olaya hazir olmaniz gerektigini ikaz ediyorlar. Bazi polis ekiplerinde psikiyatrik acil durumlarla basa cikmayi iyi bilen ozel egitimli uzman polisler var.Bazi polislerin se bu tur krizlerde gerekli bilgi ve tecrubesi cok az. Bazi polisler asiri anlayisli iken, digerleri hic de yardimci olamiyorlar.Polis sizden sikayetci olmanizi isteyebilir. Bunun ne demek oldugunu,kanunlari, akrabanizin durumunu cok iyi dusunmelisiniz. Sizin kendi duygularinizin ve yaklasim tarzinizin da polislerin reaksiyonlarina etkili faktor olabilecegini bilin.Siz kendi kayitlarinizda polise telefon ettiginizde herseyi kaydedin: telefona ne kadar surede cevap verdiler, polisin adi ve ustunde de tasidigi,gorulebilir ve soruldugunda verilen sicil nosu, gecen konusmalari, size nasil davrandiklarini ve duruma nasilyardimci olduklarini.

 

  Polisler evinize ulasinca olayi degerlendirecek ve ne yapilmasi gerektigine karar vereceklerdir. Polisler oradayken, akrabanizin doktorunu veya psikiyatristini arama firsatiniz olabilir tavsiyesini almak icin. Eger tavsiyesi varsa, polise doktoru su hastahaneye goturulmesini istiyor deyin.

 

  Polisler ihtiyaclari olan bilgileri toiplayinca, akrabanizi bir hastahanenin aciline gorurebilirler. Doktora tum gerekli bilgileri aktarmak polisin gorevi ve sorumlulugudur. Genel olarak kanunlara gore, yakininiza tum degerlendirmeler yapilincaya kadar yaninda kalmasi gerekir polisin.Mumkunse mutlaka hastahaneye sizin de gitmenizi oneririz, ancak polisle hastahaneye gidemediyseniz, polise neler oldugunu size anlatmasi icin sizi aramasini soyleyin.Size direkt olarak doktorla da konusmanizi tavsiye ederiz- acildeki bas hemsire sizin gorusmenizi saglayacaktir. Yakininiz hastahaneye yatirilmis mi ve tedavi baslamis mi ogrenmek isteyeceksiniz. Yatiran doktorun adini alin.Tum bu bilgileri kaydedin defterinize.

 

 

HASTAHANEYE YATIRILIS VE MENTAL SAGLIK KANUNLARI

 

(BIZDE,TURKIYE’DE MENTAL SAGLIK KONULARINDA HENUZ CAGDAS KANUNLARIMIZ ve HATTA KRIZ ANLARINDA HASTALARIMIZI YATIRAN HASTAHANELER, ACILLER DE YOKTUR-SADECE PARANIZ VARSA BIRKAC ALTERNATIF VARDIR BUYUK 1-2 SEHIRDE)

 

  Her yoredeki yururlukte olan mental saglik kanunlarina goredir hastahaneye yatirilis. Uygulamadaki farkliliklara ragmen,tumunde istege bagli=gonullu ve istek disi=gonulsuz yatislar arasindaki farklilik hepsinde gecerlidir.Gonullu=istege bagli hastahaneye  yatis, hastanin doktorundan tavsiye ile kendiliginden hastahaneye yatmasidir.Gonulsuz=isteksiz hastahaneye yatis ise, hastanin rizasi olmadan yatirilmadir.Boyle bir karar ise hastanin durumundaki ciddiyetin degerlendirilmesi neticesinde olur.

 

  Bir cok farkli eyaletlerdeki farkli kanunlar bolgelerinde farkli dil, kelimeler kullansalar da, isteksiz hastahaneye yatirilis, kisinin mental hastalik nedeniyle aci ve izdirap cekiyor olmasi ve kendisine veya baskalarina tehlike arzediyor olmasinin sonucudur.Bazi bolgelerde ise tehlike gorulmese de eger kisi hemen tedavi edilmezse kisinin sagliginda onemli kotulesme gorulecektir gorusu onem kazanirsa, istek disi hastahaneye yatirilmaya musaade etmektedir. Bazi yerlerde de, boyle bir hastahaneye yatirilma talebine=raporuna (admission) bir doktor imza atmak zorundadir, bir  adet doktor da hastahaneye yatirilma basvuru formunu (application) imzalayacaktir.

 

  Kanuni durumu izah eden belgeler size saglik gorevlilerince temin edilecektir.Verilmezse, isteyin, sorun. Ulkemizde bu konudaki gelismeler yenidir, arastirin, ogrenin, talep edin.Oteki muhtemel kaynaklar da mahalli Sizofreni Cemiyetleri veya oteki ailelerden ailelere kendi kendilerine yardim gruplaridir.Faydali mental saglik  ve kanunlar brosurleri ise mahalli saglik departmanlarindan temin edilebilir.

 

  Kriz durumlarinda, yakininiz hastahaneye yatmaya gonulsuzse bile, istek disi hastahaneye yatirilmasini nor mal olarak beklersiniz.Ancak, bu her zaman boyle olmayabilir.Yakininiz yatirilmayi reddedebilir ve tibbi muayenesinin neticesindeki degerlendirme de istek disi yatirilmasini desteklemeyebilir.Eger hastahanede yaninda olamadiysaniz o anlarda,size henuz haber verilmeden de yakininiz hastahaneden ayrilabilir.Eger yatirilmamissa,bu tur tecrubeleri yasayan oteki aileler size mutlaka baska yontemleri de denemenizi oneriyorlar, buna bazi durumlarda akrabanizi tek basina birakmak dahildir.Eve donme alternatifi olmazsa, hasta kisiye hastahane siginacak bir yer olarak gorunebilir.

 

 

ACIL DURUM PLANLAMASI

  Bu kitaba katkida bulunan aileler kriz durumlari icin hazirlanmis acil plan yapmanizi siddetle tavsiye ediyorlar:

 

 

 

ACIL DURUM, KRIZ PLANI

 

1.     Polis, doktor ve psikiyatristin kolay yerlerde telefon numaralarini ve psikiyatrik hastahanelerin acil merkezlerinin telefonlarini bulundurun.

2.     Yakininizin doktor/psikiyatristine acil durumda hangi hastahaneye gidilecegini onceden sorun, ogrenin.

3.     Acil durumlarda yakininizin hangi aile uyelerine daha cok guvenecegini ogrenin, bilin.

4.     Gece veya gunduz telefon ederek hangi aile uyesi veya arkadasinizin her an destegini alabileceginizi bilin.

5.     Uygunsa, varsa cocuklara kimin bakacagina karar verin.

6.     Onceden bolgenizdeki karakolla konusarak, durumunuzu anlatarak, neler yapilacak, nasil yapilacak onceden ogrenin.(Turkiye’de ilgili kanunlarin cikmasinin takipcisi olun)

7.     Acil durum plani yakininiza aciklanirsa, anlatilirsa ve krizin beklendigi kendisine soylenirse, akrabaniza kriz durumu daha az korkutucu gelebilir.Bunu unutmayin.

 

 

 

HASTAHANEYE YATIRILMA

 

 Yakininizin doktoru, psikiyatristi degerlendirmede erken teshis icin hastahaneye yatirilmasini uygun gorebilir.Eger bu sefer gerekli gorulmezse hastahaneye yatmasi, daha sonra psikotik kriz aninda veya kriz sonrasinda gorulecektir.

 

  Yakininizin nerede hastahaneye yatirilacagi ise yatak bosluguna goredir.Psikiyatrik hastahane olan yasam cevrelerinde, hastaniz oraya veya bir hastahanenin psikiyatri bolumune gonderilebilir.Psikiyatrik hastahaneler genelde hastaya daha genis destek terapileri ve karsilikli gorusmeler=counselling sunar.Ancak sizofreniye ilaveten baska bir hastaligi da varsa, genel hastahane tercih edilebilir.Ilaveten hasta daha kucuk bir cevrede olmayi, en azindan tedavinin baslangicindaki donemlerde daha kolay katlanilir bulabilir.Normal olarak,hastanin ozel saglik ihtiyaclarini karsilamak uzere hastahaneler arasinda transferleri ayarlanabilir.

 

  Aileler ve saglik profosyonelleri dogru teshis konabilmesi icin hastanin mutlaka yatirilmasinin onemini vurgulamaktadirlar.Hastahane ortami yogun gozlemleme ve testler uygulama ortamina musaittir ki bu da yakininizin daha dogru bir resminin ortaya cikmasini temin edecektir. Hastahaneye yatmasina musaade edildiginde,hastanin degerli seyleri veparasi normal olarak kilitlenir kendisi cikincaya kadar.Bazi ailelerse hastanin yanindakiler,ustundekiler,giysileri dahil bunlarin listesini yapmanizi tavsiye ediyorlar.Bu hastahane gorevlilerine yardimci olacak bir listedir ve yanlis anlasmalara karsi da koruyucudur.

 

  Hastahaneye yatirildiginda,yakininiza tepeden tirnaga , bircok psikiyatrik muayeneler ve de komple fiziksel cek-ap,kontrol yapilacaktir. Psikiyatrik muayene ise hastayla karsilikli goruserek, yakininizin o anda nasil dusundugunu ve hissettigini anlamak ve onun durumu hakkinda net bir gorus elde etmektir.

 

  Eger yakininizla beraber hastahanede iseniz, muhtemelen sizle de gorusulecektir.Eger gorusmezlerse, siz gorusmeyi talep edebilirsiniz.Testlerin ve gorusmenin  amaci teshis koymayi basarabilmek (eger henuz doktoru ya da psikiyatristi tarafindan teshis konmamissa), tedaviye karar vermek ve dahasi yakininizin hastahanede yatarak mi yoksa randevularina evinden gelerek mi tedavi edilecegine karar verebilmektir.

 

  Hastanin degerlendirilmesinde,belki ilerde lazim olacagi icin hem de kendisinin mental olarak yeterli olup olmadigi karari da verilir. Eger mental kapasitesi yetersiz gorulurse, hasta adina karar verecek bir kisiye  ihtiyac vardir. Bu konudaki kanunlar Kanada’da her yorede degisiktir. Ontario gibi bazi yerlerde mental saglik kanunlari , hastanin yerine karar verebileceklerin listelerini manuellerinde hazirlamislardir- bunlar oncelik siralarina gore yukardan asagiya siralanmislardir ve bu sirada basvurulacaktir bu kisilere.Bazilarinda ise,kurallar daha geneldir.

 

  Ontario kanunlari hem de doktorlarin mental yeterlilikte kullanacaklari testleri de resmi olarak tarif eder.Hasta eger “tedavisi teklif ve tavsiye edilen hastaliginin tabiatini anlayabiliyorsa ve buna onay vererek veya itiraz etmekle dogacak sonuclari anlayabiliyorsa” mental olarak yeterlidir.(Kaynak:Ontario Mental Act, Bolum 1, Pocket Criminal Code 1990,incorporating 1985 Revised Statues of Canada and Subsequent Amendments,eds,Gary P.Rodriguez,Jean Oyellet.Agincourt,Ontario:Carswell Company Limited,1989)

 

  Hastanin servetini idare eden bir yonetim kurulu vs oldugunda da , mental yeterlilik sorusu gundeme gelebilir.Tum yorelerde, mental yetersiz olan kisi adina finans kararlarini verebilecek kisinin tayini ile ilgili kanunlar da vardir.

 

  Su anda ise “ mental yeterlilik” cok fazla gundende olan, dikkat ceken bir konudur ve bu konuda mental saglik kanunlarinda cok belirgin degisiklikler yapilabilir.

 

 

HASTAHANE GOREVLILERI ILE ILISKILERINIZ

  Bu noktada insanlara ne tavsiye verebilecekleri soruldugunda, katkida bulunan aileler ,hastanin hastahanede kaldigi surede esas amacin oradaki gorevlilerle yeterli ve  iyi iliskiler olusturmak olmalidir demislerdir.Bircok akraba hastahaneye panikte ve sok halinde gelirler ve neler olup bittigini ve sonra ne olacak bilmek isterler.Hastahanedeki komplike prosedurleri anlamazlar.”tecrubeli” aileler iste bu anda amacinizi hatirlamalisiniz=akrabaniza yardim edilmesi diyorlar.Asagidaki listedeki seyleri tavsiye ettiler size bu cabalarinizda yardimci olmak icin.

 

 

 

1.      Hala hatirlayabiliyorken, herseyi yaziniz defterinize.Sordugunuz sorulari,size verilen cevaplari,yakininiza bakan,ilgilenen hastahane gorevlilerinin isimleri ve telefonlari.verilen tedavinin kayitlarini yazin,tarih yazin,gunde kac defa,dozu nedir.Doktora,hastahaneye postaladiginiz herhangi bir seyin,mektubun kopyelerini  vs ve hastahaneden,doktorlardan size gelen postanin  kendini muhafaza edin.

2.      Hastahane gorevlilerinin yakininiza yardimci olmak icin orada olduklarini bilin.Onlarin asil gorevinin bu oldugunu anladiginizi,onlara yardimci olmak icin ne gerekiyorsa herseyi yapmaga hazir oldugunuzu acik secin gosterin.Psikiyatrist,yakininiz ve kendi aranizda bir dayanisma ve yardimlasma grubu oluturmaga calisin.

3.      Yakininiza tahsis edilen psikiyatrist,psikiyatrist hemsire,ve sosyal yardimci kisilerin adlarini ogrenin.Bunlar yakininizin tedavisinden sorumlu kisilerdir.Eger sorulariniz ya da endiseleriniz varsa, bu kisilere telefon edebilmeli ve gorusebilmelisinizi.Unutmayin gizlilik kurallari cercevesinde,kanunlarla size hak tanindigi kadar bilgi alabileceksiniz.

4.      Hastahane personeline kibar ve destekleyici olun.”Lutefn bana yardim edin”, “Lutfen… hakkinda nereden bilgi alabilecegimi soyleyin” gibi cumleler kurun.

5.      Yakininiza tahsis edilen psikiyatrist ve sosyal calisani ile toplanti=gorusme isteyin.Ilk karsilasmada onlari tanimaga calisin.daha sonraki gorusmelere ise,onceden hazirladiginiz sorularla gelin.Onlara hastayla ilgili bilgi vermege hazir ve istekli oldugunuzu bildirin.

6.      Tum konusmalarda ana noktadan uzaklasmayin.Direkt ,net sorular sorun.Bazi ornek sorular:En cok endiselendiginiz semptomlar hangileridir?Bunlar ne demektir? Bunlari nasil izliyorsunuz?Verilen ilaclar nedir?Ne siklikta verilmekte? Ne kadar verilmekte=dozu nedir? Yan etkileri var mi? Yan etkileri goruldu mu? Bunlar icin ne yapiyorsunuz?

7.      Tum sorulariniza cevaplar isteyin.Karisik ve yetersiz,net olmayan cevaplarla yetinmeyin.

8.      Eger psikiyatrist sizinle konusamayacak kadar mesgulse o anda, soylemek istediginizi,sormak istediginizi net ve kisa olarak yazin ve ofisine kendiniz iletin.

9.      Eger telefon ettiginiz kisiyle o anda gorusemediyseniz,adinizi ve akrabanizin adini,telefon nonuzu birakin.Sonra da evde telefon bekleyin,telefonunuzu mesgul etmeyin.(ABD de de doktorlar 16:00-20:00 arasi hastalari ararlar)

10.  Hastahanedeki toplantilara, hastayla sizin kadar yakin iliskisi olmayan birinin,bir arkadas veya akrabanin  da sizinle gelmesini saglayin.Eger siz duygusal ,caresiz,ve/veya ofkelenecek olsaniz dahi,bu kisinin yaninizda  sakin ve mantikli olarak varligi iyi olacaktir.

11.  Tesekkur ve tenkitlerinizi de mektupla yazin ve hastahanenin yetkilisine gonderin veya bolum baskanina gonderin. Mesela o sehrin Tabipler Odasina, Psikiyatristler Dernegi, Sizofreni Dernegi  vs gibi uygun goreceginiz yerlere de mutlaka kopyesini gonderin mektubunuzun.

12.  Mutlaka sehrinizdeki Sizofreni Cemiyetine, varsa Turkiye Saglik Bakanliginca desteklenen, organize edilmis Sizofreni Cemiyeti subelerine uye olun.Hicbirsey yolunda gitmese bile, muhtemelen bu gruptan alacaginiz cevapla hastahanelerin “kirmizi girilmez, ulasilmaz, sorulmaz” larini delecek ve cevap alacaksiniz.

 

 

 

 

 Yakinlari hastahaneye yatirilan aileler bazi hareketler ve davranislardan uzak durmanizi ikaz ediyorlar.Yakininiza yardimci olmaz.

 

 

1.      Kaba olmayin.Korku ve endiselerinizin kizginliga donusmesine musaade etmeyin.Konuya patlamaya hazir ayakli bomba gibi yaklasmayin.Burada dusman hastaligin ta kendisi,hastahanedeki gorevliler vs degil.

2.      Gorevlileri gereksiz ricalar ve asiri isteklerle rahatsiz etmeyin.

3.      Gorevlilere uzun, detaylarla dolu telefonlar etmeyin.

4.      Kendinize kotu ve kaba, eksik, yetersiz davranilmasina musaade etmeyin.Siz de yapmayin.

5.      Randevulara gec gelmeyin.randevulariniz araka arkaya surekli iptal edilmekteyse, mektup yazarak endisenizi belirtin.

 

 

 

 

Hastahanedeki yakininiza yardimci olabilmek icin yapabilecekleriniz hususunda su tavsiyeleri var ailelerin:

 

 

 

1.      Hastahanenein o bolumundeki rutini ogrenin,saatlerini, ziyareti,gorevlilerin calisma saatlerini,nobet saatlerini vs

2.      Yakininizla neler oluyor sik sik konusun.Daha iyi tardim alabilmek icin yaptiklarinizi ona da anlatin.

3.      Yakininizin isteklerine saygi duyun.Eger mesela, uzun aile ziyaretlerinden sikayetciyse veya etkileniyorsa,ziyaretlerinizi kisa tutun ve siz oteki aile ve akraba uyelerine anlatin.

4.      Gorevlilerde sirasiyla gorusun, belli birini otekine sikayet etmeyin.

5.      Egitim ve aktivite programlarini tenkit etmeyin.

6.      Yakininizin sikayetini realistik olarak degerlendirin.Hayal ettiklerini degil,daha cok gercek olduguna inandiklarinizi arastirin,ogrenin,sorusturun.

7.      Hastaniza bu hastahanede kalma suresinin cok onemli oldugunu yeterince acik,net sekilde anlatin.

8.      Eger yakininiza kotu muamele yapildigina ya da yeterince bakilmadigini hissediyorsaniz ve de yakininiza bakanlara kibar yaklasimlariniz cozum getirmediyse, hasta bakim unitesinin basina konuyu iletebilirsiniz.

 

 

 

TEDAVI

 

  Sizofrenide tedavi hem ilacla hem de destekleyici terapi,karsilikli gorusme ile yapilir.Semptomlarin agirligina gore,sizofrenili kisi ayakta gidip gelerek veya bazemn de, hastahaneye yatirilarak tedavi edilir.Yardimci aileler hem sizin hem de akrabanizin tedavide neler oluyor anlamanizi ve en uygun sekli planlamada

  aktif rol almanizi vurgulamaktadirlar.

 

  ILACLAR

 

  1950 lerde yeni bir grup ilac gelistirilmistir.Bu noroleptikler veya antipsikotik ilaclar sizofreninin pozitif semptomlari ile basa cikabilmek icin oldukca etkili ilaclardir.Bu semptomlarin bazilari birkac gun icinde kontrol altina alinabilir,bazilari ise haftalar surebilir.Genelde,tam kontrol altina alinmak ,stabilize olmak icin aylar gerekebilir.Sizofreninin tekrar tekrar nuks=relaps ile gundeme geldigi hastalarda ise noroleptikler, relapslerin akut semptomlara donusmesini onlemek icin kullanilirlar.Malesef daha da kronik sizofrenilerde negatif semptomlar-depresyon ve ilgisizlik,duygusuzluk- ilaclara o kadar iyi cevap vermezler.

 

  Noroleptikler beyin kimyevilerindeki alicilari=reseptorleri bloke ederler dopamin transfer eden sinir hucrelerinde.Dopamin beyindeki norotransmiterlerden biridir ve beyinde belli bazi sinir hucrelerinden  otekilerine mesaj tasir.(= her beyin hucresinde bulunan dallar,budaklar,uzantilar oteki hucrelerden mesaj alir,verirler.Bu hucre uzantilari beyinde norotransmiterler denen kimyeviler salgilarlar ve bunlar mesajlari bir hucreden otekine tasirlar.Dopamin bunlardan biridir) Su anda elde edilen delillere gore,sizofreni gorulen kisilerde ya cok fazla dopamin alicisi (receptors) var veya dopamine cok asiri hassas olan alicilari var.Bu nedenle,sizofrenili kisinin beyni  bu devrelerde gereginden cok cok fazla mesaj aliyor olabilir.Bu ekstra mesajlar bir sekilde oteki kimyevi devrelerdeki gonderilen sinyallerle karisiyor ve bu da psikotik semptomlarin uretimine neden olabiliyor.

 

  Kuzey Amerika’da sik kullanilan 30 civarinda cesitli noroleptik ilac vardir.Her ilacin bircok adi vardir: jenerik veya resmi adi, ve her ureten farmokolojik sirket tarafindan ilaca verilen marka adi (Ek L ye bak)

 

  Tum guncel kullanilan noroleptik ilaclar dopamine mudahale etmelerine ragmen, her ilac oteki beyin kimyevi salgilarini nasil etkiledigi acisindan birbirinden farklidir.Bu nedenle,hastalarda her kisi verilen noroleptige farkli cevap vermektedir.Ilaveten hastalardaki hassasiyetler farkli oldugundan, verilen doza da kisiler farkli cevap vermektedir. Hastalarin ilaclara, doza farkli cevaplar vermelerinin bazi fiziksel sebepleri de cinsiyetleri,kilolari,metabolizma hizlari,fiziksel sagliklari ve semptomlarin agirligidir.Dogru noroleptik ilaci ve dogru dozu bulmak genelde deneme yanilma ile olur.Bazilari icin bu sure aylar hatta yillar surebilir en dogru kombinasyon bulununcaya kadar.Ilaclarin dozlarinin surekli ve muntazam sekilde yakindan izlenmesi gerektigini unutmayin, muhimdir.

 

  Hemen hemen herkes icin, zaman gectikce ilacin dozu azaltilir.”Bakim dozu da denen artik surekli verilecek doz” hastanin durumu kontrol altina alindiginda, stabilize oldugunda verilen en dusuk dozdur. Eger hastalikta nuksetme=tekrarlama=relaps gorulurse ve hastalik belirtileri yakinda bir nuksetme ihtimalini gostermekteyse veya hasta stress altindaysa psikiyatrist,doktor tekrar dozu arttirabilir receteyle.

 

  Noroleptik ilaclar ya tablet veya sivi seklinde, veya kas icine yapilan igne seklinde verilebilir.Hastalarin cogu baslangicta agizdan verilen ilaclarla tedavi edilirler ,bu da sistemlerinde surekli ve dusuk dozda ilac temin eder onlara.Akut sizofreni ataklari yasayan kisilere kisa surede etkili olan igne yapilir-bunlar agizdan verilen haplardan daha hizla cevap verirler ve en korkulan semptomlari azaltirlar.Ayakta ve hastahane disinda, gidip gelerek tedavi edilenlerde ise tedavi , tabletler veya uzun sureli etkili olabilen ignelerle yapilabilir.

 

  Hastalik hakkinda yeterince bilgili olamamanin yani sira,hastanin ilac kullanmayi reddetmesinin en onemli nedeni ilac hakkindaki yan etkilerle ilgili sikayetleridir. Yan etkiler farkli seviyelerde rahatsizliklara sebep olurlar ve kisiden kisiye de dagisirler.en sik rastlanan yan etkisi ise akut distonidir (boyun ve cenedeki kaslarin sertlesmesi ki bu ilaclara basladiktan kisa bir sure sonra gorulur ve kolayca tedavi edilir), uykulu olma hali, bayilma hissi, asiri enerjisizlik, yorgunluk,agiz kurulugu, bulanik gormek, gunese hassasiyet, kilo alma ve kabizliktir. Genelde noroleptik ilacin degistirilmesi, dozunun degistirilmesi veya yan etkileri kontrol etmek icin  baska bir ilacin ilavesi ile bu problemler giderilebilir.Uzun sureli ilac kullananlarda da tardiv diskenazi gorulur.Bu yuzdeki kontrol disi hareketlerdir- agiz ve dilin spazmlaridir.Bazen de el ve bacaklarda ve oteki kas sisteminde de gorulebilir. Ilacin dozu azaltildiginda, iyilesme olmadan once bu semptomlarin gecici olarak daha da kotulestigi gorulecektir.Bazi kisilerde, tardiv diskenazinin surekli kalici olmasi riski de vardir.Bu risk yasla artmaktadir ama ara sira da olsa tardiv diskenazi nedeniyle sakatlanmis genc hastalar da gorulmektedir.

 

  Yardimci aileler bazi hasta kisilerin yan etkilerden daha cok etkilendiklerini ikaz ediyorlar.Istem, kontrol disi hareketlerden utanabilirler veya enerji azligina ofkelenebilirler.Bu kisiler cok kolaylikla ilaclarini kullanmaya kolaylikla son verebilirler.Boyle durumlarda, aileler ve saglik profosyonelleri bazi daha az onemli semptomlarin varligina katlanmak pahasina ilac dozunu azaltmanin tercih edilebilecegini soyluyorlar.Bu konu akrabanizla tum detaylari ile konusulmali ve ona anlatilmalidir.

 

  Aileler sizin de bu muhtemel yan etkileri mumkun oldugunca cok anlamaniz gerektigini soyluyorlar.Bilgili olmaniz bircok yanlis anlamalari onleyecektir-mesela, asiri yorgunlugu tembellikle karistirmayacaksiniz,veya titremelerden korkmayacaksiniz ve yakininizin doktoruna degerli bilgiler verebileceksiniz gozlemlerinizle.Aileler kendinizi hemsire olarak dusunun ve yakininizin rverilen ilaca nasil reaksiyonlar gosterdigini detayli olarak yazin,dokumante edin diyorlar.Yan etkiler hakkinda daha fazla bilgi alamak icin,eczaci ile de gorusebilirsiniz.

 

  DESTEKLEYICI TERAPI

  “Surviving Schizophrenia” isimli kitabinda psikiyatrist Torrey sizofreninin rolunu anlatir.Destek terapisi           ”hastaya arkadas, cesaret, yureklendirme, toplumdaki bilgi kaynaklarina vs ulasmada pratik bilgi saglar veya daha aktif bir sosyal hayat gelistirmesine, is hayatiyla ilgili egitim hazirliklarina, aileleri ile minimum surtusmelerine tavsiyeler saglayabilir ve de herseyden once kisinin hayatinda gelisme saglayacagini umit edebiliriz.Konusmalar bugun ve su ana donuktur,gecmise degil ve hastanin beyin engelli hastaligina ragmen gunluk hayatindaki karsilastiklari problemlere konsantre olunur”(sayfa 259)

 

  Torrey destekleyici yardim psikoterapi (supportive psychotherapy) ve bilinc altindaki catismalarin kesfi ve aciklanmasi demek olan kisinin ic dunyasina donuk psikoterapi (insight-oriented psychoterapy) arasinda da ayirim yapmaktadir.Ikincisi olan ic dunyaya donuk kesifler yapmaga calisan psikoterapinin sizofrenide hicbir degeri yoktur der,(sayfa 220), ki bu her insan gibi sizofrenili kisinin de bundan kendini daha iyi anlamada yararlanamayacagi anlaminda degildir.

 

  Semptomlarin agirligina gore, destek terapisi saglik profosyonelinin yardimi ile akut kris/epizodun baslamasindan once hastanin yasadigi duygu ve olaylari hatirlamasina yardim edilir ki hasta kendisi yaklasan problemin isaretlerini kendisi taniyabilsin,ogrenebilsin.

 

  Destek terapisi kisiye tum durumlarda, ilaclarini almayi becermesi, sosyalize olmayi ogrenmesi, parasini cekip cevirmesi-idare etmesi ve is bulmasi gibi konularda hayat becerileri ogretmeyi icerir.Ideal olan hastahanede yatan hastalar mumkun oldugunca uygun toplum agirlikli programlarla baglantili olmalidir ki hastaya surekli bir bakim modeli saglanabilsin.

 

  OTEKI TEDAVI SEKILLERI

 

  Elektro Sok tedavisi (ECT)

  Elektro sok tedavisi konusunda yillardir cok celiskiler konusuldu.1938 de ilk kullanilmaga baslanmasindan beri,bu tedavi seklinde bircok degisiklikler,duzeltmeler yapildi.Bugunse hasta uyutuluyor ve kas gevsetici veriliyor.Ve hastanin alnina dusuk dozda elektrik akimi uygulanmaktadir.Bu bir nobete sebep oluyor.(Andreasen,The Broken Brain, sayfa 264)

 

  Depresyon tedavisinde ECTnin faydali oldugu isbatlanmistir.Bazen de bipolar hastaligi (manik depresiv)olanlarda depresiv surelerde de Ect kullanilmaktadir.Sizofrenide ise faydali gorulmemektedir,ara sira emniyeti ciddi tehlikede olan ve ilaca cevap vermeyen durumdaki hastalara da uygulanmaktadir.1985 te Elektro Sok Terapisi Komitesince hazirlanan raporda, Ontario Saglik Bakanliginin  dahili disiplin komitesi, bu tedavi seklinin sadece kendi arzusuyla isteyenlere verilmesini ve de kullaniminda cok ozel emniyet onlemleri alinmasini kurala bagladi.

 

  Besin Tedavisi

  Drs.H.Osmond ve A.Hoffer’in B vitamini eksikliginin sizofreninin sebebi oldugu teorisinden gorusunden sonra  bu tedavi sekli baslatildi. Gelistirdikleri teori megavitamin teorisi olarak tanindi ve tedavisi de cok fazla miktarda niacin (B3 Vitamini) icerdi.Osmond ve Hoffer’in iddia ettigi sonuclari elde etmek icin bircok girisimler basarisizlikla sonuclandi-(en onemlisi de Dr.E.Heinz Lehmann,Montreal Douglas Hastahanesidir) Yine de bu dusunceyi benimsemis olanlar hala israrlidirlar ve “school of orthomolecular psychiatry” denen ortomolekuler psikiyatri okulu olarak  taninmaktadirlar.(Torrey,Surviving Schizophrenia,revize edilmis sayi, sayfalar 148-149)

 

  Bu tedavi seklinin uygulandigi yerlerde, tedavi genelde noroleptik ilaclarla birlikte oteki vitaminler ve niacin icermektedir.Sizofreninin sebebi olarak gorulen oteki besin kaynakli teoriler de vardir-ama bunlar bilimsel olarak ispatlanmamistir henuz.Ama yeterli ve dogru beslenme, egzersiz programlari, gevseme programlari, masaj, sanat ve dans terapileri ve beceriler kazandirma calismalari kisinin genelde kendini iyi hissetmesine ve indirekt/dolayli olarak da daha iyilesmesine katkida bulunur

 

HASTAHANEDEN CIKMAYI PLANLAMA

 

  Yakininiz hastahanedeyken,oradaki gorevlilere onun hastahaneden ciktiginda evinizde kabul edeceginizi ve de hastahaneden ciktiginda olacaklara yardimci olmak icin yardimlarina ihtiyaciniz oldugunu bildirin mutlaka.Bu telefon yerine mektupla bildirilmesi gereken bir konudur,mektuplar kaybolmaz.Ornek ise:

 

 

Oglum   -------- ‘a hastahanenizde baktiginiz icin cok tesekkur ederim.(mumkunse de oglunuz icin orada yapilan yardimlardan oglunuzca en onemlisi hangisiyse onu belirtin)Ve hastahaneden cikma suresi yaklastigi icin,sizinle gorusmek ve sonrasinda bilmemiz gerekenleri ve onun icin mumkun olan alternetifleri gorusmek istiyorum.

 

 

  Aileler hem de yakininizin dosyasina konmak uzere,oradaki personelin size hastahaneden cikis gununu bildirmelerini hatirlatacak not koymanizi tavsiye ediyorlar.Hastahaneler mesgul yerlerdir ve personel size haber vermeyi unutabilir.Bazi aileler hastahaneye gittiklerinde kendilerine aniden ”Yarin oglunuz hastahaneden cikartiliyor “ dendigini soylediler.

 

  Kanada’da bircok bolgelerde yakininiza hastahanede kaldigi surede bir sosyal gorevli tahsis edilir.Bu kisi hastahaneden ciktiktan sonra yararlanacaginiz sosyal servis ve cevrenizdeki var olan yardim-destek programlarini bildirebilir.Yine ayni gorevli yakininizin eve sizinle donmesinin mi, yoksa alternatif evler mi bulunmasi gerektigini soyleyecektir.Aileler bu asamada tum aile uyelerinin,erkek ve kiz kardesler dahil konuya katilmalarini tavsiye ediyorlar.

 

  EV MESELESI

  Hastahaneden cikma zamani geldiginde aileleri bekleyen en onemli konu ev meselesidir.Eger yakininiz sizinle birlikte eve donmezse ( tabii yasi kucuk degilse,kimse bu konuda israr edemez), Kanada’da ve oteki ulkelerde bazi secenekler vardir:grup evi, yatili ev, apartman dairesi, oda veya grup olarak paylasilan yerler.Grup evleri verilen destek ve ardimlar acisindan birbirlerinden oldukca farklidirlar.Bazi grup evlerinde 24 saat yardimci ve gozlemciler varken,bazilarinda da ara sira gelip giden gorevliler vardir.Ev icinde karsilikli gorusmeler ve yasama becerileri egitimi olabilir, bazen de yoktur.Kurallar ve politikalari birbirinden oldukca degisiktir.Siz ve yakininiz hangisinin size uygun olduguna dair boyle bir karar vermeden once, tam olarak o grup evinde neler sunuldugunu tam olarak bilmek zorundasiniz.Yatili evler ve paylasilan yerler tipik olarak cok az gozlem ve denetim sunarlar ve apartman ,daire seklinde ev de yakininizin bagimsiz ve tam olarak fonksiyonel olmasi kabiliyetlerini gerektirmektedir.Baslangic olarak ailenin oldukca buyuk destegi gerekmektedir, yardimci olmaniz mutlaka tavsiye edilir.

 

  Grup evleri gibi hastalara destek veren evlerde genelde bekleme listeleri oldugundan, yakininizca uygun bir karar verildiginde, yakininizin adini en kisa zamanda listeye koydurtmalisiniz deniyor.Turkiye’de henuz bu hizmetlerin malesef hicbiri yoksa da talep ediniz,dayanisma icinde olunuz ve teminini isteyiniz,gelismis ulkeler ne yapiyor anlatiniz,isteyiniz.

 

  Ev konusunda karar vermek cogunlukla duygusal olabilir.Bize katkida bulunan aileler seciminize yardimci olabilmek icin bircok kilavuz bilgiler verdiler:

 

  Genel olarak asagidaki sartlarda, evde yasamasini secmek en iyi neticeleri veriyor:

 

-          Yakininiz oldukca yuksek seviyede fonksiyonel, arkadasliklari var ve ev disinda aktiviteleri var

       -      Eger evde kucuk, genc cocuklar varsa, onlarin hayati negatif olarak etkilenmiyor

-          Aile fertleri arasindaki iliskiler iyi, gergin degil

-          Akrabaniz, yakininiz var olan toplum/mahalle/sehir destek servislerinden yararlanmayi dusunuyor

 

 

 

Genel olarak asagidaki durumlarda ise evde sizlerle birlikte yasamamasi daha uygun: 

 

-          Evde ona ana destek verecek kisi yalniz, hasta veya yasli

-          Sizofrenili kisi o kadar hasta ki normal bir aile hayati surdurmesi sansi yok

-          Cocuklar korkuyor veya ofkeleniyorlar ve sanki hastahanede yasiyorlar gibi hissediyorlar

-          Evlilik iliskileri kotulesiyor

-          Bircok aile olaylari ve endiseleri hep sizofrenili kisi etrafinda gelisiyor, hep onunla ilgili ve

-          Destek servisi kullanilmiyor veya destek servisi yok. (Walsh, Schizophrenia sayfalar 109-110)

 

 

  Eger siz ve yakininiz evde birlikte yasamaga karar verirseniz, tum ailenin grup olarak terapistle tedavi konularini acikliga kavusturmak icin gorusmeleri gerekmektedir.Bir deftere surekli nasil gelsimeler oldugunu ve oteki aile uyelerinin nasil etkilendiklerini yazmalisiniz.Bu size eger ilerde yakininiz icin farkli eve ihtiyac oldugunda,sartlarini konusmaniz gerektiginde,fikrinizi destekleyici degerli bir kaynak olacaktir.

  Eger aileler yakinlarinin evlerinde birlikte yasamama kararini almislarsa, genellikle cok fazla sucluluk hissetmektedirler:ozellikle de kadinlar.Eger sizin de tecrubeniz boyleyse,bir kadinin soyledigi su sozleri dusunun:”Bir noktada bir ara verilmeli ve genellikle de yakininizin grup evinde,yatili evde  yasamaga alismasi sikca daha kolay oluyor ve siz de hala ona destek verebilen durumda ve de toplum destek kaynaklarini kullanmasi icin yureklendirebilen pozisyonda olabiliyorsunuz”.Aksi takdirde yakininiz bu uyum saglama cabasini siz olmadan yapacaktir.(Ev konusunda daha fazla bilgi icin EVE DONUS: Bagimsiz yasama amaci’na bakin)

 

  AYAKTA –HASTAHANEYE DISARDAN GIDIP GELEREK TEDAVI PROGRAMLARI (OUT PATIENT PROGRAMS)

  Hastahaneden ayrilma zamaninda, mumkun olan bircok yerde hastahaneler hastalarini “gunluk ayakta” programlarina devredeceklerdir.Bu programlar psikoterapi calismalari,beceri egitimleri,aile egitimi,fiziksel aktiviteler ve is arama-bulma-kalma terapileri saglamaktadirlar.Herhangi bir programi secerken,hastanin istegi ve kendi secimi,tercihi  basarili katilim icin cok hayatidir.Ailenin rolu yonlendirmekten ziyade desteklemek olmalidir.Bu programlar kisiye takip edebilecekleri rutinleri verir, ve doktora da gelismeyi izleme sansi verir.Hastahaneden hem de hukumet adina yapilacak issizlik/calisamazlik (welfare) ve ozurluluk (disability)sigortasi konularinda yardimlar verilmelidir hastaya.

 

  Yardimci aileler ulkedeki bircok bolgede hastaya sonra destek ve egitim verenlerin (follow-up programs) tutarsiz oldugunu, bazi yorelerde de hic olmadigini ikaz ediyorlar.Hastahaneden cikmadan destek veren servislerin, rehabilitasyon programlarinin ve kendi kendilerine yardim eden gruplarin  veya SSOC=Kanada Sizofreni Cemiyeti veya Kanada Mental Saglik Derneginin size en yakin subesinden bunlari ogrenin.Turkiye’de ise arastirin,ogrenin.Psikiyatri Derneginden ilgili bilgiler elde edildikce bu sayfalara ilave edilecektir.

 

 

EVE DONUS:

BAGIMSIZ YASAMA HEDEFI

 

  Sizofrenili yakinlarinin hastahaneden ciktiktan sonra eve geldiginde neler olacagi hakkinda ailelerin bazi endiseleri vardir.Yakinlarina nasil davranacaklarini , ne soyleyeceklerini ve gercekci beklentilerin neler olacagini bilmege ihtiyaclari vardir,Bu kitaba katkida bulunan aileler yakininizin engeliyle tutarli olacak sekilde, kendi kendine yetebilmesi, bagimsiz olabilmesi icin elinizden geldigince yardimci olmanizi tavsiye etmektedirler.Yakininizin bunu becerebilmesi, hastalanmadan once neleri becerip beceremedigi ile de cok yakindan ilgilidir.Hastaligin baslangic yasi da yakininizin simdi nasil basa cikabildigi ile ilgili onemli bir faktordur.Normal olarak,hastaliktan once ne kadar cok beceri kazanmissa ve sosyal gelismesini ne kadar tamamlamissa, kisinin simdiki fonksiyon kabiliyeti de o kadar fazla olacaktir.

 

  Yakininizin gittikce artan sekilde bagimsizligina kavusmasina yardimci olmaniz daha hastahaneden cikarken baslar.Yalniz bu isin cok fazla deneme yanilma ile olacagini da kabul edin.Bu tecrubeleri yasayan aileler kalp,kanser,diyabette , her hastalikta oldugu gibi, konuyu sizofreninin bakis acisindan, perspektifinden uzak tutmamanizi ikaz ediyorlar-hasta kisi ve ailesi yeni durumun gerektirdiklerini ve de basa cikmayi ogrenmelidirler. Hastahaneden cikan kisi icin beslenme, egzersiz, is ve sosyal sorumluluklari oldukca onemlidir ve ozel ekstra guc,enerji gerektirecektir.Ilaclarini muntazam almak,terapilere katilmak ilk defa hayatinin bir parcasi haline gelecektir.Oteki aile uyeleri de yakininizla en  etkili konusma ve davranma konularinda cok sey ogrenmelidirler.

 

  Yakininiz eve gelmeden ilk yapacaginiz sey guvenlik, emniyet onlemleri almak olacaktir. Tamamen veya uzun sureli iyilestigi hususunda umitli olsaniz da,hastalarin cogunda yasanan tecrube bu degildir.Eger akrabaniz suursuz,ne yaptigini pek bilemiyorsa,depresyondaysa veya intahardan bahsetmege baslarsa, muhtemel tehlikelere karsi kibrit,ilaclar,zehirler,keskin objeler vs ye karsi uyanik olmalisiniz.Hastalarin cogu cok fazla sigara icerler.Ve siz daha onceden ne tur ev kurallari uygulayacaginiza karar vermelisiniz sigara konusunda.Eger yakininiz agresif/ofke veya siddet isaretleri gostermekteyse, bazi kapilara kilitler yaptirmak akillica olabilir.Arabanizi da kilitleyin ve anahtarlarini emin bir yere saklayin.Ona yorgunken veya ilaclar nedeniyle uykuluyken araba kullanmanin risklerini anlatin.

 

  Yakininiz eve dondugu ilk gunlerde, onunla acik acik uyusturucular ve alkolun risklerini ve seks konusunu konusun.Nasil yaklasacaginiz ve neler konusacaginiz ise,yakininizin olgunlugu ve yasi ile ilgilidir.Terapistine danisabilirsiniz bunu nasil en iyi yapabileceginiz hususunda.

 

  Sizofrenili kisiler sokaklardaki uyusturucu ve alkolde cok yuksek derecede risk grubundadirlar.Onlara cok acik ve kesin bicimde uyusturucu(sigara,alkol dahil) ve alkolun, noroleptik ilaclarin etkisini de bozduklarini mutlaka anlatmalisiniz.Ve fazlasi da doktorun tedavisinde cok ciddi problemler yaratacaktir.Yogun uyusturucu veya alkol kullanimi ise psikoza sebep olurlar ve bunu sizofrenideki psikozdan ayirdetmek cok zordur.Enjektorle yapilan uyusturucularsa, AIDS e sebep olan viruslerle enfekte olma ihtimalinden dolayi ilaveten cok fazla ekstra risktir.

 

  Yakininizda cinsel aktivite de probleme donusebilir.Ilaclar cinsel istekte azalma yapmaktaysa da,bu ilaclardaki dozu azaltarak duzeltilebilir.Genc insanlar ise yalnizlik nedeniyle,sosyal olarak kabul edilme ihtiyaci acligindan ve yabancilara kolayca guvenmek istemelerinden ve arkadas baskilari yuzunden, cok kolay cinsel/seksuel kurban hedefleri olabilmektedirler.Genellikle de aldiklari risklerin farkinda degildirler.Bu genc sizofrenili grupta iki misli gorulen bir tehlikedir.Arkadasliga ac olan genc,gozu kor sekilde rastgele iliskilere girer ve bu durumlarda AIDs enfeksiyonlarina ve oteki cinsel bulasici hastaliklara tamamen de aciktirlar.Kadinlar icinse,ilaveten istenmeyen hamilelikler de risktir.

 

  Her iki cinsten de hastalara, cinsel iliskilere baslamaga karar vermeden once mutlaka kondom kullanmalari ve dogum kontrol metodlari ogretilmelidir.Kondomlar recetesiz alinabilir.Dogum kontrol hapi kullanan kadinlar ve bunun yeterli korunma metodu oldugunu sananlara ise, bel soguklugu veya AIDS gibi muhtemel enfeksiyonlar mutlaka uyarilmali,anlatilmalidir.

 

  Mumkunse aileler hasta kisilerin arkadaslarini eve getirmelerini yureklendirmelidirler.Eger kiziniz bir erkekle arkadas olmaga baslamissa , kiziniza onunla tanismak istediginizi ve eve yemege getirmesini soyleyin.Ve kiziniza onu iyice taniyincaya kadar , onunla sadece kalabalik yerlerde bulusmasini soyleyin.Bir erkegin evine yalniz giderse karsilasabilecegi her turlu tehlikeyi anlatin.

 

  Sizofrenili kisiler genelde yetiskinlerden daha kolay ve cok anlasirlar cocuklarla.Bu cinsel bir alaka ifade etmezse de,ozellikle de erkek hastalar ve cocuklarda muhtemel genel endiselere yol acabilir.(Gunluk hayatta  sizofreni hastasi olmayan insanlarda da  bu dikkatli olunmasi gereken bir konudur zaten.)Davranislari dikkatlice ve sessizce izlenmelidir.Sizofrenili genc kizlar da yetiskinlerin her turlu cinsel tacizlerine karsi korunmasizdirlar-sikca tacize, tecavuze maruz kalabilirler.Daha genc yas gruplarindaki erkeklere ise homoseksuel yaklasimlar gorulebilir ve onlar icin cok korkutucu tecrubeler yasanabilir.Buyuk sehirlerde,boyle yaklasimlar cok sik gorulur ve yakininiza kendisine yapilan bu yaklasimlarin kendi davranislarindan  ya da goruntusunden  kaynaklanmadigini, kendi sucu olmadigini israrla guven verici bicimde anlatiniz.

 

  Giyinmede ihmal problem olabilir.Fermuari,dugmesi acik pantolonlar sanki teshirciymis gibi gelse de asla kasitli yapilmamistir.Farkinda olmadan dikkatsizlik sonucudur muhtemelen.Bazi sizofrenili kisiler toplu yerlerde masturbasyon yapabilir.(Utandirici Davranislar Bolumunde anlatilacaktir-muhakeme problemidir, beyin ayirdedemez)

 

  Yakininizla cinsel/seksuel konulari bugunun standartlarina uygun ve genc neslin endiselerine de cevap verecek sekilde detayli konusmak onemlidir.Cinsel ahlak bazi aileler icin daha onemli olsa da, burada oncelikli konu guvende=emniyette olmaktir.Sizofrenili kisilerin siddet, saldiri, tecavuz, istenmeyen hamilelik, istenmiyen ilgi = taciz, kanunsuz davranislardan, cinsel hastalik bulasmasindan,saflik ve kalp kirikliklarindan, uzuntulerden korunmaga ihtiyaclari vardir.

 

 BASA CIKABILME TAVSIYELERI

Yakininiz eve geldigi ilk gunlerde size su tavsiyeler yardimci olabilir:

 

 

1.      Yavas ve alcak ses tonuyla konusun.Kisa, basit cumleler kullanarak onda zihin karisikligini onleyin.Gerekiyorsa,ayni kelimeleri kullanarak cumle ve sorularinizi tekrarlayiniz.

2.      Ne yaptiginizi, neden yaptiginizi acik ve net bicimde aciklayin ona.Mesela “ Temiz camasirlarini dolaba koyuyorum.Bugun ne giymek istiyorsan secebilirsin” deyin.

3.      Gunluk muntazam rutin ve oturmus bir program yapin.Onun icin hersey bilinen ,beklenen seyler olsun-surpriz olmasin gunluk akisda.Tutarli olun.Birsey yapacaginizi soyleyip,sonra fikrinizi degistirmeyin.Soz verdiginiz, bahsettiginiz herseyi yapin.

4.      Surekli onu ovun, kompliman yapin.Eger yakininiz uc gun sonra sacini taramissa, ne kadar yakisikli/hos oldugunu,guzel gorundugunu soyleyin.

5.      Fazla stimulasyon/uyarma durumlarindan uzak durun. Stres ve gerilimi azaltin. Mesela ilk gunlerde aile ile birlikte yemek yemek ona cok zor ve yorucu gelebilir.

6.      Yakininizi ilacini almaga, randevularina gitmege ikna edin ama asla zorlamayin.

 

 

 

 

 

Zamanla yakininiz daha cok sorumluluk alabilecegine dair isaretler gosterebilir.Gerci siz herzaman yukardakileri aklinizdan cikarmayin stresi azaltmak icin ve aileler size ilk uyum saglama gunlerinden sonra yardimci olacak asagidaki tavsiyeleri derlediler.

 

 

 

1.      Yakininizla daha fazla seyler yapmayi istiyor mu, hazir mi konusun.

2.      Kendine bakmakla ilgili projelerden baslayin-kisisel temizligi, goruntusu, giyinmek, saatleri belli 3 ogun yemek yemek

3.      Yakininizin yapabilecegi cercevede ona ev isleri verin.Onu seyredin, yalniz mi yapmayi tercih ediyor,yoksa birlikte mi yapmayi tercih ediyor.Mesela bulasik yikamayi seviyor olabilir ama yaninda kurulayan birisinin yardimini kabullenemiyor olabilir.

4.      Yureklendirin ama asla mecbur etmeyin, baski yapmayin, uygunsa sosyal aile, arkadas toplantilarina katilabilir. Yemege gelen 1 veya 2 arkadas, akraba ile basa cikabilir belki ama butun gun ya da uzunsuren kalabaliklar, dugunler vs ofkelenmesine,ajitasyona sebep olabilir.

5.      Yakininizla haftada bir defa disari cikma planinizi konusun. Arabayla bir yere gitmek, yesillik bir yerde yuruyus yapmak hos gelebilir, ama sehirdeki bir gezinti cok gurultulu ve gerilim doludur.Eger tavuk gogsu ,ya da hamburger seviyorsa, bunu planlayin ama  kucuk ve samimi yerleri secin, restorana gitmek ona daha resmi ve stresli gelebilir.Sorun.

6.      Fazla soru sormayin.yakininiza “Neyi dusunuyorsun? Neden bunu yapiyorsun? ”gibi sorular sorup durmayin.Sadece disardaki harici seylerden konusun “yeni sinemayi--- duydun mu?”

7.      Yakininizin sizinle dahi karsilikli konusabilmesinin cok zor oldugunu anlayin, ama sizin varliginizdan baska sekillerde keyif alabilir.TV seyretmeyi,muzik dinlemeyi,kagit oyunu oynamayi teklif edin.Cocukluk olaylarini konusun.Ona okumanizdan da belki hoslanacaktir.

8.      Surekli ve israrli tenkitten uzak durun, yapmayin.Onemli davranislari taniyin ve bunlarla durust, direkt bir sekilde basa cikmayi ogrenin.Mesela bircok ailede hastanin ustune,basina,temizligine dikkat etmemesi ciddi rahatsizlik nedeni olmaktadir.Ama eger siz “Neden yikanmiyorsun?” veya “Cok kotu kokuyorsun” derseniz problemi cozmekte hicbir etkisi olmaz.Problemi sanki sizin probleminizmis gibi gostermek daha iyidir”Kokmandan hoslanmiyorum.Muntazam her gun dus yapmamanla ilgili problemim var.Seninle nasil bir anlasma yaparsak her gun yikanabilirsin?”

9.      Unutkan olun.Mesela soyle birsey soyleyin “Sutu unuttum.sen alip getirebilir misin lutfen?”

10.  Yakininizi sorumluluk almasi icin yureklendirin, cesaretlendirin. Mesela eger aksam eve gec gelecekseniz, yemegini yemesi icin yazili not birakin.Ve de gec kalin biraz.

11.  Yakininiza sosyal olarak kabul edilebilen sekilde stresle nasil basa cikabilecegini ogretin.Mesela kalabalik bir yerde ve panige girmege baslarsa, bu hissi gecinceye kadar tuvalete gidebilecegini soyleyin.

12.  Yakininizin tek arkadaslarinin aile uyeleri oldugunu hatirlayin.Ve arkadasi olmaga calisin.Arkadasi gibi konusun.”Bu sinemayi gercekten gormek istiyorum.benimle gelir misin?”

13.  Her zaman kendinizi onun yerine koymaga calisin.Onun duygularina saygili olun.”Aptal olma. Korkacak birsey yok “ demek birseyi halletmez, size de bir sey kazandirmaz.Onun korkmasinin da uygun oldugunu soyle bir sey soyleyerek yardimci olun “ Eger korkuyorsan bu da normal.Benimle birlikte bir sure otur simdi” deyin.

14.  Yakininizin hastalik hakkindaki endiselerine saygi duyun. Genellikle sizofrenisi olanlar ailelerine kimseye hastaliklarinin soylenmemesini isterler- onlarin destek gruplarinin sozculugunu yapmamak ve destek, kendi kendine yardim gruplari adina roportajlar yapmamak da dahildir buna. Bazi ailelerse oteki ailelere cok yardimci olabileceklerini bildikleri halde, simdilik yakinlarinin bu isteklerine uymayi secmislerdir. Bazilari ise yakinlarina karsi tamamen anlayisli ancak oteki ailelere de yardimci olabilecek sekilde ortaya cikmayi tercih etmislerdir yakinlarina ragmen.

 

 

 

  Yakininiz zamanla daha cok kendine guvenecek ve birseyleri becerme, kendi kendine yapma konusunda daha emin olabilecektir.Bazi saglik profosyonelleri iste bu zamanlarda baska problemlerin ortaya ciktigini bildiriyorlar, ozellikle de eger aile yakinlari ile birlikte buyumege, gelismege hazir degilse.Yani baska sekilde ifade edersek,aile yakinina hasta veya cocuk gibi davranmaga alismistir ve boyle bir rutin olusturmustur ve iyilesme tablosunun gerisinde kalir aile. Yakininizin neler yapip yapamayacagi hususunda mantikli beklentileri olusabilir, sosyallesme gibi,okula geri donmek,ise girmek gibi.Eger aileler kisinin sizofrenisini, gelismelerini  surekli izlemiyorlarsa ve  onun hedef ve amaclarini tekrar degerlendirmiyorlarsa, ailelerde bu surtusmeye yol acabilir.Eger sosyal yardim servisi,hizmetleri  varsa,sosyal calisanin yakininizi mutlaka ziyaret edip gorusmesi icin elinizden geleni yapin.Bu kisiyle ,doktorla ve destek grubunuzla birlikte calisin,ki siz de bilgili bir bicimde yakininiza yardimci olun ve o da gelecekle ilgili bilgili ve realistik secimler yapabilsin.

 

  Bircok durumda sizofrenili kisinin en onemli amaci, ozellikle de kiz veya erkek, yeterince bagimsiz olabilmek ve ailsinin evinden ayrilmaktir -aslinda etnik gecmis ve cevre ve aile gelenekleri nedeniyle bu hedefin onemi degisebilir.Bunun kritik konu olduguna inanan aileler 4 neden gostermektedirler kendi goruslerini anlatabilmek icin,Birincisi, sizofrenili kisi kendi potansiyellerini daha cok gerceklestirebilir evi terkederek her gencte oldugu gibi.Ikincisi,destek veren aile uyeleri yaslandikca, hastalaninca veya olunce, yakinlari cok az yasama becerisine sahip bir sekilde geride kaliverirler.Ucuncusu,sizofrenili bir kisi ile yasamak surekli talepleri,gerekleri olan zor bir hayattir ve oteki aile uyeleri “kendi hayatlarini adeta askiya almislardir” yakinlarina destek vermek icin.Dorduncusu de,hem sizin hem de yakininizin evde yasarken gergin ve ofkeli olmaniza neden olan  cok fazla duygusal yuk,bagaji vardir-cocukluk ruyalari ve beklentileri, transfer edilmis suclar ve otoriteye karsi gelme vs.

 

  Eger siz ve oglunuz/kiziniz tasinmasinin uygun olduguna karar verdinizse, bu en iyi sekilde zaten gencin normal olarak evi terk edecegi yaslarda yapilmalidir ki bu da erken 20 li yaslar en gec 25-26 gibidir.Bircok aile bu konudan kacarlar ta ki “Artik daha fazla dayanamiyorum.Artik gitmen lazim” demek zorunda kalana kadar.Sonuc hastaligin aileye getirdigi degisikliklerden kaynaklanan sucluluk duygusu ve kizginliktir.

 

  Bagimsiz ve kendi ayaklari ustunde durabiliyor olmak yavas yavas gerceklesir.Yukardaki listelenmis fikirlerin yanisira,yardimci aileler uygun zamanda sik sik soyle bir sey soylemenizi oneriyorlar ”Eger kendi basina yasmaga baslarsan….”  Ve zamanla  bunu   “Kendi basina yasamaga basladiginda- - -”. Mesela “ Eger kendi basina yasamaga karar verirsen, kendi camasirini yikamayi bilmek zorundasin”.Sonra da “Kendi basina yasamaga karar verdiginde,camasir makinasini kullanmayi ogrendigine sevineceksin”.

  

  Aileler bir noktada siz ve yakininiz tasinmanin ne zaman gerceklesecegi konusunda birbirinize soz vermenizi tavsiye ediyorlar.Varsa sosyal gorevli ile de birlikte size ev arayacak ve onlardan birinde yakininizin kalabilecegine dair onay alabileceginiz bir cok zaman taniyacak bir tarih kararlastirin diyorlar.Mesela 6 ay sonra,1 Mayis’ta John siz ve kendisinin birlikte karar verdiginiz hangi tur evde olursa olsun, kendi basina yasamaga hazir olacaktir!

 

  Tasinma bittiginde, yakininiz biraz kirgin, biraz ofkeli olabilir.Ona ailenin kendisini terk etmedigini hissettirmeniz, ona yardimci olmaniz cok onemlidir.Ilk haftalarda tasinmasinin cok iyi bir pozitif adim oldugu fikrini  guclendirmek icin gercekten kendi kendinize cok calismaniz, gayret sarfetmeniz lazim.

 

·       Arkadas olun.Telefon edin bir yerlere gitmek ve birlikte olmak icin randevular alin ondan.

·       Destek ve ovgulerle kendine guvenini cesaretlendirin.

·       Yakininizin isteklerine ve endiselerine mumkun oldugunca saygili olun.

 

Duygusal destek olmanin yani sira, evinin islerinde,alis verisinde,yemek pisirmesinde ve parasinin idaresinde yardimci olabilirsiniz.Gunde ne kadar yardiminiza ihtiyaci oldugu,yakininizin hastaliginin  durumuna baglidir.Bu isleri yaparken mutlaka yakininizin isbirligi ile yapmanizi vurguluyor aileler.

 

Aile cevrenize ve geleneklerinize gore, iliskiniz zamanla daha az yogun olacaktir.Onceleri akrabaniz her hafta sonu gelmek isteyebilir.Yardimci aileler ilk haftalarda ve aylarda bu normal diyorlar.Ama bir hafta sonu siz gelemeyecegini  soyleyebilirsiniz.Gercek ve gecerli bir sebebiniz olmali,”O hafta sonu burada olmayacagiz” gibi.Yavas yavas ziyaretleri ayda bir y da iki ziyarete indirin.Ilk zamanlarda eve surekli telefon ettigini goreceksiniz, gunde 3-4 defa gibi.Bu devam ederse, telesekreter kullanimi uygun olur.Zaman gectikce, akrabanizin kendine guveni artmali, kapasitelerine guvenmeli ve de telefon etme sayilari da normal bir sekle donusecektir.

 

 

SOSYAL VE IS EGITIMI/REHABILITASYONU

  Kanada’da rehabilitasyon programlarina katilabilme sansi yorelere gore oldukca degisiktir.Ideal olarak hastahanede yatarken ve ayakta tedaviler bu rehabilitasyonla birlikte yurutulmelidir surekli.Bazi durumlarda her hastaya “case worker” denen gorevli verilir ve bunun ana sorumlulugu bu hastadaki toplum icindeki  gelismeleri takip etmek ve ihtiyac duydugunda yardim ve tavsiyede bulunmaktir.Simdi bircok bolgenin kendi mental saglik servisleri vardir daha etkili tedavi ve artan maliyetleri kontrol edebilmek icin.Bu yaklasimdaki ana nedense hastahanelerden ziyade,bu servislerin toplumda,mahallelerde vs  daha yeterli ve etkin bicimde verilebilir olmasidir.

 

  Umit ediyoruz ki yakininiz hastahaneden cikartilmadan, topluma donusu kolaylastiracak bu programlara katilmis olacaktir.Bunlar sosyal ve is hayatina, toplum hayatina hazirlayan karsilikli gorusmeler,hastanin kisisel ihtiyaclarina gore secilmis bazi akademik beceriler veya sosyal-eglence/hobiler,ilgi alanlari,el ugrasilari vs dahil aktiviteler olacaktir.Topluma donen hastalar bagimsiz/kendi baslarina  yasamakla ilgili hangi seviyedeler ve ne gibi desteklere,yardimlara ihtiyaclari vardir mutlaka degerlendirilmelidirler.

 

  Eger bu saglik profosyonellerince yapiliyorsa, aileler de bazi bilgiler sunmalidirlar.Eger profosyonellerin yardimi mumkun degilse bu konuda,aileler yakinlariyla birlikte bu degerlendirmeyi yaparak ona yardimci olmalidirlar.Bir cok faktorle ilgilidir bu,mesela; yakininizin hastahaneye yatmadan once ne becerileri vardi?Bu beceriler hastahanede yattigi surece guclendirildi mi?Daha once calisiyor muydu? Calisma tecrubesi var mi?Ne imkanlar mumkun simdi?Korumali workshop programlari var mi ona ara basamak gorevi yapabilecek?Yoksa baslangic icin gonullu bir ise mi baslamali?Eger devletten para/calisamaz yardimlari aliyorsa, bunlar nasil etkilenecek?

 

  En temel soru da yakininizin cok basir bir is bile olsa calismaga hazir olup olmadigidir.Bircok konuda bunlar onun sosyal becerile seviyesi ve kendine guveni ile iliskilidir.Aileler baski yapmamali,mecbur etmemelidir.Insiyatifin ondan gelmesini bekleyin.”Vocational Rehabilitation” is rehabilitasyonu adli Clarke Psikiyatri Enstitusu brosuru bu konuyu ve is arayan hastalarla ilgili konulari kapsiyor.Yazarlar Hana Scholz ve Terry Krupa ozellikle psikiyatrik hastaliktan iyilesemekte olan hastalar icin yazmislar.”Kanada Is Bulma ve Multeciler” bolumu de egitim programlari ve oteki is bulma konularinda yakininiza yardimci olabilecek programlar sunmaktadir ve de yasadiginiz eyalet ve bolgelerde de hukumetlerin temsilcileri de is rehabilitasyon servisleri sunmaktadir denmektedir.Dileriz bizde de gelistirilir en kisa zamanda.

 

  Bazi yasanan bolgelerde ise hic kar amacsiz organizasyonlar vardir Fountain House projesi gibi-New York’ta.Bu tip operasyonlara “klup evleri programi “ deniyor.Ozellikle psikiyatrik hastaliklari olan kisiler icin duzenlenmistir ve cok az bir ucret karsiliginda katilabilirler.Bu klup evler verilen hizmetlerin odaklandigi, cok az ucretle yemeklerin verildigi,sosyal ve eglence aktivitelerinin duzenlendigi ve de lokal isverenlerin yardimi ile is ortamini aynen buralarda uretip, atolye gibi aynen gerceklestirerek=simule ederek is egitimi verilen bir yerdir (Sheltered Workshops).Boyle organizasyonlarin cogu, lokal isverenlerle iyi calisma iliskileri gelistirirler ve fonksiyon seviyeleri bu duzeyde olanlara da isler bulurlar kendi atolyelerinde. Aynen is ortamlarini buralarda goruntuleyip atolye vs olustururlar, is merkezleri- is ortamlari yaratirlar egitim amacli.Lokal isverenlerden kontratla isler alirlar,mental hastalar da egitilirler ve bu isleri yapmalari icin yardimedilir,denetlenirler.Is tipleri degsiktir,kuruma gore degisir.Sikca rastlanan islerse beceri gerektirmeyen manuel,elle yapilabilen,fabrika isleridir ve giris seviyesindeki islerdir ofislerde.Programin ana amaci kisilere temel calisma becerilerini kazandirmaksa da,kisiler cabalari karsiliginda mutevazi ucretler alirlar.

 

Bircok aile bu yaklasimdan, yakinlari katilabilecek kadar iyiyse, cok memnun kalmaktadirlar.Burada  bazen degisik seviyelerdeki bu yardimlara ilaveten ev de bulunmaktadir.

 

  Yakinlari evden ayrilanlar bu donemde bircok endiselerinizin olabilecegini biliyorlar.Lutfen cevrenizde ailelere destek veren yardim gruplarina guvenin,onlar sizin ve yakininizin gunluk olarak yasayacaginiz problemlerle nasil basa cikacaginizi ogreteceklerdir.

 

 

…. KONUSUNDA NE YAPABILIRIM?

 

  Bircok aile yakinlari hastahaneden ciktiginda,onemli problemlerin geride kalacagini,onun iyilesmede mesafeler katedecegini umid ettiklerini soylediler.Uygun ilaclarla ve terapi ile,yakinlarinin gittikce daha da iyilesecegini ve nihayet “tamamen iyilesecegine” inandiklarini soylediler.Oysa simdi yuzlesmeleri gereken yeni problemler olmasi onlara surprizdi.Bu donemlerden gecen aileler en iyisi bugunlere hazirlanmak diyorlar.

 

  ILACLARI KULLANMAYI REDDETMEK

  Bu insani en cok endiselendiren, uzen,ofkelendiren konudur.Herkesce neden ilac kullanmak zorunda oldugu  malumken,sizofrenili birisinin neden ilac kullanmayi refuze ettigini anlayabilmek zordur.Yardimci ailelere gore kisinin ilac kullanmayi reddetmesi icin bunun 5 ana nedeni vardir.

 

 

1.      Yakininiz hastaligi kavrayamiyordur.Hasta olduguna inanmadigi icin de ,ilac almaga da ihtiyac hissetmez.Veya bazilari da ilaclarin hastaliga sebep olduguna inanmaktadirlar.Eger hastalikta paranoya da varsa,yakininiz ilaca sizlerin ona karsi hazirladiginiz bir komplo olarak bakabilir,onun tam kapasite fonksiyonlarini engellemek icin verilmis ilac diye dusunebilir.

2.      Ilaclarin hos olmayan yan etkilerden etkilenmektedir ve ve ilacin problemlerini cozmekten cok, problemlere sebep oldugunu dusunuyor olabilir.

3.      Yakininiz gunde bircok ilac almasini gerektiren komplike bir ilac tuketimi durumundadir.Bu isi cok karisik buluyor olabilir ve surekli hastaligi hatirlatan bu ilaclara karsi koyuyor olabilir.

4.      Kendini o kadar iyi hissediyordur ki ilaclari almayi unutuyordur, veya artik ilaclar gerekmiyor diye dusunuyordur.

5.      Bazi semptomlarin baslamasi hosuna gidiyor olabilir-mesela ona hos seyler soyleyen ve kendisini iyi hissetmesine sebep olan sesler gibi.

 

 

 

Sizofreni hastalarinin MUTLAKA DOKTORLARINCA TAVSIYE EDILEN ILACLARI HER GUN AKSATMADAN ICMEGE IHTIYACLARI VARDIR ve bu zor problemde size kilavuz olabilecek fikirler ve kilavuz bilgiler listesi ise soyledir:

 

1.      Baslangic dozunda ilac ve hasta mutlaka surekli izlenmelidir.Bu nedenle yakininizin sikayetlerini her zaman dinleyin.Ilaclardan kaynaklanan sikintisini anlayisla karsilamak icin, anlamak icin ,gerekiyorsa doktoruyla gorusmek icin  elinizden geleni yapin.

2.      Hastaligin “kotu” semptomlari (genelde pozitif semptomlar olarak anlatilanlardir-halusinasyon vs ) ilacin birakilmasindan,ara verilmesinden hemen sonra baslamayacaktir.Antipsikotik ilac kanda,sisteminde ortalama 6 haftadan uc aya kadar kalir ve adeta  bir koruma suresi tanir hastaya.Bu sure icinde bu problemi halletmek gerekir.Ama ilaca 3 ay ara verdikten sonra tekrar eski doza (maintenance level dosage )donulemeyebilir ve daha yuksek doz olan “yeni bastan baslama”(start over) dozudur bu sefer verilecek olan!

3.      Yakininiza eger ilacini kullanmazsa (bunu tehdit halinde soylemeyin) tekrar hastahaneye yatmak zorunda kalabilecegini soyleyin.Bazilari bu ikazlari da kabul etmeyeceklerdir ve bazilari ise hastahaneye donmeyi de onemsemeyebilir.

4.      Eger ailede baska kisiler de ilac kullanmaktaysa ilac almayi hep birlikte ayni zamanda yapin sanki bir ibadet gibi.(Bu vitamin hapi da olsa siz de alin )

5.      Gunde 6 ilac yerine 1 tek ilac icmek daha kolaydir.Doktorla konusun.

6.      Agizdan alinan ilaclarini devamli unutan kisiler icinse, haftalik ilac kutulari vardir, ustunde haftanin gunleri yazar, bu kutulara ilaclari onceden koymak ,hazirlamak yardimci olabilir.

7.      Yiyeceklere gizleyerek asla ilac vermeyin.Paranoyasi da varsa, bu daha da arttirir.Guveni asla bir daha olusturamazsiniz.

8.      Bircok kisi agizdan alinan ilactan daha kolay vazgeciyor ignelere gore.Enjekte edilen ilacta ise yakininizin ilacini aldigindan emin oluyorsunuz.Kisi agizdan alinan ilaci tukurebilir,dilinin altina saklayabilir vs.Doktorunuzla ilac degistirmenin,ignenin artilarini ve eksilerini konusun.(Saglik profosyonelleri ignelerin eksileri oldugunu, hastanin vucudu uzerindeki kontrolunu kaybedebilecegini, bu nedenle utanma duygulari olusabilecegini, ve zamanla vucutta gereginden fazla dozda ilac birikmesi tehlikeleri oldugunu vurguluyorlar)

9.      Igne ile haftada bir verilen ilac var, bazilari da her bir kac haftada bir defa yapilmaktadir-noroleptik tipine gore degisir.Bu igneleri olma gununu yakininizla sinemaya gitmek, oglen yemege gitmek gibi aktivitelerle birlikte ayarlayin.Yakininiza ilaclarina gosterdigi ozenden ve onem vermesinden gurur duydugunuzu soyleyin sik sik.

10. Ilaclarini kullanmasi icin gerekeni yaparken elinizden geldigince sakin ve mantikli olun.Eger cok baski yaparsaniz, yakininizin bagimsizligina dogru gelismesini zorlastirmis olursunuz.tecrubelerle ogrenme donemi gerekebilir.

 

 

 

 

RELAPS=NUKSETME, TEKRAR HASTALANMA, HASTALIGIN TEKRAR ALEVLENMESI  ISARETLERI

  Sizofrenide relaps akut sizofreni semptomlarinin geri donmesine denir.Jeffries,Plummer,Seeman ve Thornton’un da dedikleri gibi, “Sizofreni cogunlukla ’relaps’ durumudur ve semptomlarin geri donmesi anlasilabilir bir durumdur ve de habersiz yakalanmamak gerekir”.(Living and Working with Schizophrenia,sayfa 72)

  

Yardimci aileler sizofrenide relapsi=nuksetmeyi, semptomlarin geri donmesini bildiren davranislarin, ilk hastalanma krizinden oncekilerle genelde aynidir diyorlar.Bu davranislarin sikca rastlananlari soyledir-

 

_      uykusuzluk,

_      sosyal hayattan oldukca uzaklasmak,

_      kisisel dis gorunus ve temizlikte kotulesme,

_      dusunce ve konusma bozukluklari ve gorme ve duyma halusinasyonlari belirtileri,(mesela oldukca yuksek sesle muzik dinleme gibi,genellikle kulaklikladir bu-herhalde duydugu sesleri bogmak,duymamak icindir buldugu bir caredir)

_      Bu davranislarindan haberdar olur olmaz, yakininizin doktorunuz arayin derhal.

 

  Relaps=nuksetme ortada hicbir neden yokken de gorulebilir, bir cok nedenle de gorulebilir. Bazen hasta kisi akut semptomlarin tekrar belirmesine yetecek kadar uzun suredir ilac almiyordur.Bazen ilacin dozu, akut semptomlarin donmesini engelleyecek kadar yuksek degildir.Belki de bu kisi yeterince destek=yardim almiyordur evde veya toplum servislerinden.Belki de ksii son zamanlarda asiri mental stres yasamistir-sevdigi birisinin olumu,isini kaybetmek,yeni bir yere tasinmak gibi.Bazen de kisi sadece tamamen tukenmis, yorulmustur veya alkol veya uyusturucu kullaniyordur caresizce kendini ‘daha iyi hissetmek” icin.Bazen de sebep kolayca basa cikilabilecek birsey olabilir.Mesela,ilac arttirilabilir, kisa bir hastahaneye yatma ayarlanabilir ve daha fazla destek=yardim bulunabilir.

 

  Saglik profosyonelleri relapsin/nuks etmenin,hastaligin alevlenmesinin  “kendini iyilestirme’ denen donemde de gorulebilecegini soyluyorlar.(Bu diyabet ve artirit gibi hastaliklarda da gorulur).Genelde Sizofreni teshisi konduktan 3-5 sene sonra gorulur bu durum.Bu kisinin hastaliktan yoruldugu ve konuyu kendi ellerine alarak,hastaliga kendisinin hakim olmaga kalkmasi demektir.Doktorunun verdigi ilaclari almamaga baslar, tarikatlara uye olup katilabilir ve hastaligi seytan kovar gibi ayinlerle vucuttan atmaga kalkabilir, asiri egzersize basvurabilir hastaliktan kurtulmak icin,anormal miktarda vitamin ve bitkisel ilaclara yonelebilir vs.

 

  Relaps=nuks cok moral bozucudur ama bir annenin dedigi gini, “ Sizofrenili insanlar oteki hastaliklardan ceken insanlardan pek fazla farkli degillerdir, ozellikle de hasta gencse.Gerekli saglik kurallarina uymazlar, gerekli bicimde saglikli gidalar yemezler; ilaclarini unuturlar; doktor randevularina gitmezler;”sen de kimsin ki bunlari bana soyluyorsun tavrina girebilirler.”

 

  Bircok aile relaps ihtimali oldugunda neler yapilmasi gerektigi hakkinda yakinlari ile anlasmaya varabildiklerini soyluyorlar.Bu konu hasta ve doktoru ile de konusulur.Mesela, bir aile baslangicta cok agresif bir bicimde davranan ogullarina net bir bicimde eger tekrar siddetle tehdit ederse veya evdekie syalara zarar verirse vs evi terketmesi gerektigini soylediler. Hastahaneye  taksi ile polisle veya ailesi ile gidebilirdi ama artik evde kalmasina musaade edilmeyecekti.Ona boyle soylediler cunku artik yetiskin yastaydi ve bu anlasmayi bozarsa, polisi cagirip sikayetci olabilirlerdi kanunen.

 

  Oteki aileler, daha az agresif egilimleri olan hastalarin durumlarinda ise, onlara soyle dediler; relaps olmasi durumunda, hastanin kendisine yardim istemesi ve yardim kabul etmesi, doktora gitmesi ve ilaclarini kullanmasi durumunda evde kalabileceginde mutabik kaldilar.

 

  Aileler bir kere daha yakinlarinda hastaligin asamalarini, gelismelerini yakindan bilmenin relapsi onlemede en onemli adim oldugunu soylediler.Sizofrenisi olan ve hastaligini kabul edebilme asamasina gelmis kisiler relaps=nuksetme isaretlerini tanirlar ve doktorlarini ararlar.Bazilari ise kontrollerini kaybettiklerinde polisi arayip yardim istemeyi de ogrendiler.Yakininizla “relaps isaretleri” ve “bunlarla basa cikma stratejileri-planlar” listeleri olusturmanin avantajlarini konusmayi yararli bulabilirsiniz.Hatta bazilari bunu kotu zamanlarinda kendilerine yardimci olmak icin zaten yapmaktadirlar da.

 

 

UTANDIRICI, UYGUNSUZ  DAVRANISLAR

  Yardimci aileler utandirici davranislarla iki sekilde basa cikilabilecegini soyluyorlar: acik ve net bicimde anlatin ve hangi davranislara anlayis gosterilebilir hangileri ise kabul edilemez bir anlasmaya varin yakininizla ve de kendi kendinizi de inceleyin neden kendinizi utanilacak durumda birakmasina musaade ediyorsunuz anlamak icin diyorlar.

 

  Aileler bazen insanlarin dusunduklerinden cok daha kolay olabilir anlasmak diyor. Bir kadin soyle anlatiyor:”Kizimin davranislarini izlerken,en uygun cozumu bulmaga calisiyordum onu durdurmak icin. Onu pozitif sekilde ikaz etmek,ve davranisini duzeltmek istiyordum ki incinmesin. sonuc olarak neticede bazen hic bir sey yapmadim, cunku ne yapmam gegektigini anlayamamistim. mesela bir gun oglum, ne zaman arkadaslari evimize gelse, kiz kardesinin de onlara katildigini ve utandiracak seyler yaptigini soyledi. Lutfen birseyler yap anne diyordu. Gunlerce dusundum bu durumla akillica nasil basa cikabilirim diye. Sonra oglum bana kendisinin hallettigini soyledi. Kizkardesine en basit sekilde SOYLE DEDI “Arkadaslarim geldiginde,onlarla yalniz kalmak istiyorum”. Oglum direkt ve durustce konustu ve kimse kirilmadi.

 

  Bircok aile direkt olarak konusmanin bazen ise yaradigini kabul ediyorlar. Soyle bir sey demenin de davranisi degistirdigini soyluyorlar-“Yapma” veya “kes artik sunu” veya “ Bu uygunsuz bir davranis”. Bunlarin tekrar tekrar soylenmesi gerekebilir. Aileler hem de yakininizin uygunsuz sekilde davranista bulundugunun farkinda olmadigini bilmeniz gerekir diyorlar ve bu nedenle sizin tarafinizdan basit bir mudahale ise yarayacaktir diyorlar.Mesela: “Lutfen burada sigara icme, Ayse hanimin astimi var.”

 

  Aileler uygun davranislar icin kendileri yakinlari ile pazarlik ediyor durumlarda bulabilirler ama bunu yapmadan once risklerini iyi dusunmelidirler.”Eger sunu yaparsan, bunu yapmazsan, yemege gideriz, su yeni CD yi aliriz, arabayla gezeriz” vs.. Her zaman oldugu gibi, problemin degerlendirilmesi ve kabulune baglidir sonuc almadaki basari kabiliyetiniz. Unutmayin bazi davranislarin duzeltilmesi ise otekilerden daha uzun zaman alacaktir.Cok fazla sabir gerekecektir.

 

  Bazen ne kadar uygun mudahale ederseniz edin ise yaramaz ve utandirici davranislar bir dakika icinde aniden baslayiverir.Bu iste kendi davranisinizi incelemeniz gereken andir diyorlar aileler.Hasta oldugunu bildiginiz ve hastaligi beyin fonksiyonlarini etkileyen  birisinin sizi utandirmasina neden musaade ediyorsunuz? Cevap tabii tum utandirici davranislarda oldugu gibi, herkesin bize baktigini sandigimizdandir ve de hasta ve uygunsuz davranan kiside degil de, bizde birseylerin yolunda ve normal olmadigini dusuneceklerini sanmamizdandir.Bu konu, partide fazla icki icmis esiniz de olsa,2 yasinda supermarkette sinir krizleri geciren,yerlerde tepinen cocugunuz da olsa veya sizofrenili genc kiziniz arka bahcede cirilciplak dansediyorsa da gecerlidir.Problemse biz eger baskalarinin davranislari nedeniyle kendimize guvenimizi kaybedersek,bu davranisla basa cikmamiz,ona hakim olmamiz soz konusu olamaz.Bu duyguyla karisik olarak baskalarinin da kendilerine ,guvenini kaybettigini dusunebilir insanlar-“Iste John’in arkadas edinme sansi da yok oluyor.”

 

  Bu bakis acisi problemleriyle basa cikabilmis aileler eger gerekiyorsa,simdi artik yakinlarina karsi sorumlulukla yardimci olabilecek bir rol ustlenebildiklerini soyluyorlar- hem de gorulebilecek bir muhtemel utandirici davranisin sucunu da ustlenmeden.Simdi bakis acilarini degistiren bu insanlar ,kendilerine boyle anlarda bakan ,yanlis degerlendiren kisinin/kisilerin  davranis problemi olabilecegini anlamis durumdalar.Simdi ise yakinlari “normal” davranislar dunyasina adapte olmaga savasirken,cabalarken.

  utanmak yerine sikca uzulduklerini soyluyorlar.Ve ailelere , ailede en cok aci cekenin hasta olan kisi degil de baskasi olmasi halinde ise,bunda bir yanlislik var mutlaka psikiyatriste gidin diyorlar.

 

 

Yakininizin ani ve beklenmedik davranislariyla basa cikabilmek icin bazi tavsiyeler .

 

 

1.      Davranisi durdurmak veya degistirmek icin hemen derhal harekete gecin.

2.      Kesin kararli, bazen kizginca olun ama asla yakininiza tacizkar olmayin.

3.      Cevrenizdekilere, yakininizdaki diger insanlara kibar olun.Onlarin anlayisli ve toleransli olduklarini varsayin.

4.      Gerekiyorsa olayda ilisikli kisilere durumu izah edin ve ozur dileyin.

5.      Eger gerekiyorsa hasari odeyin, dokuleni vs temizleyin, kime gerekiyorsa izah edin vs.

6.      Olaylara komik yonden bakmaya calisin.

7.      Olayin “komik” tarafini gorebilecek tanidiginiz birisiyle paylasin olayi.

 

 

 

KAYBOLMA, YOK OLMA

  Aileler icin bu zor bir problem olabilir.Sizofrenili kisi siklikla yeni bir yerin hastaliginin getirdigi problemlere cozum olabilecegine karar verebilir veya “sesler” ona oradan ayrilmasini soyleyebilir.Alir baslarini ve yok olurlar.Eger yakininiz 18 yasindan kucukse mahalli polise Kayip Kisiler Burosuna basvurmalisiniz.Unutmayin eger yakininiz kanuni yasta ve yetiskinse, polisin onu geri getirmege yetkisi yoktur yada Kanada’da size nerede ve ne yaptigi haberini vermege de yetkisi yoktur.

 

  Hatta yakininiz tedavisi bitmeden de hastahaneden ayrilmis olabilir.Eger kendi istegi disinda hastananeye yatirilmissa,hastahane polise haber vermek ve aranmasini ve hastahaneye geri getirilmesini temin etmekle sorumludur.Bazi yorelerdeki kanunlarda,belli bir surede kendi istegi disinda yatirilmis ve kaybolmus bir kisi polis tarafindan da bulunamazsa,hastahanenein kisiyi hastahaneden cikarmaga/cikti gostermege hakki vardir.

 

  Kendi istei ile hastahaneye yatmis hastalar diledikleri herhangi bir zamanda hastahaneden cikmayi talep edebilirler.Bakan doktoru veya 2 imza gerekiyorsa doktorlar,hastanin gonullu yatmis olma statusunu isterlerse istek disi yatmaga cevirebilirler eger boylesi icin hasta yeterince hasta ise.Hasta o zaman gonullu talebi neticesinde hastahaneden cikartilamaz.Bu secim haklari vardir doktorlarin eger hasta haber vermeden alip basini gitmisse.O zaman yine polise basvurulur hastayi aramalari icin.

 

  Genellikle akrabalar kisinin ortaya cikmasina kadar beklemeleri gerekir.Bu genelde kisinin bir yerde issiz,gucsuz evsiz, belki sokaklarda yatarken bulunmasi,bir siginaga gitmesi,ya da yardim icin bir hastahaneye gitmesi olabilir.O zaman eger polis ilgilenmiyorsa konuyla,kisinin eve donmesi icin veya baska alternatifler icin hazirlik yapabilirsiniz.Mesela,bulundugunda tedavi edilmekteyse eger,ve de tedavisi yolundaysa,tedavi bitinceye kadar birakin kalsin orada.

 

  INSAN NELER YAPABILIR ?

 

 

1.      Eger akrabaniz gormek, gitmek istedigi yerler hakkinda birseyler soylerse yazin bunlari bir kenara. Nereye kaybolduguna dair ipuclari olabilir sonra size.

2.      Eger yakininiz seyahat etmek isterse onunla temas halinde olabilmek icin bir yontem bulun. Mesela bir baba oglunun parasini o donene kadar emanet aldi ve oglu ona biraz paraya ihtiyaci oldugunu bildirdiginde,ona biraz para gonderdi, fazla degil ama.Bu sekilde onunla surekli temas halinde olmanin yolunu buldu.

3.      Eger yakininizla bir suredir temasi kaybettinizse, aramaya baslamak icin cok beklememek akillica olur.Belki de yetiskin oldugu icin polis ilgilenmeyecektir ama siz polise/Kayip Kisiler Buosuna yine de bas vurun ve hikayenizi anlatin.Size bazi yardimlarda bulunabilirler veya pratik tavsiyelerde bulunabilirler.

4.      Eger nereye gittigi hakkinda biraz fikriniz varsa, merkez Sizofreni Cemiyeti ile temasa gecin, onlar da lokal Sizofreni Dernegi ile temasa gecerek arastirmalara yardimci olabilirler.ABD de ise NAMI ile, veya Kanada’da da Toronto SSOC ile temasa gecin.Turkiye’de de Sizofreni Cemiyetlerini tesbit ediniz.Bulundugunuz sehirde yoksa,merkez dernekle temasa gecerek,subesini kurmak icin neler gerektigini arastiriniz.

5.      Lokal gonullu calisan yerlere bakin.Bazen kayip kisiler bunlarin siginma evlerine/otellerine giderler.Kiliseniz de yardimci olabilir,ozellikle de yakininiz eger dinle fazla ilgiliyse.

6.      Eger ozel detektifler kullanmayi dusunurseniz, bu sirketin polisle kuvvetli iliskileri var mi arastirin.(Onlar sizin haber alamayacaginiz kaynaklardan haber almayi basarabilirler).Firmayla sizin adiniza arastirma yapmalari icin  makul masraflar ve ucretleri dahil tamami hakkinda konusun.

 

 

 

  INTAHAR RISKI

  Sizofrenide intahar korkusu hep var olan korkudur.Hastalikta depresyon vardir,deluzyonlar ve bazen de intahar etmesi emrini veren halusinasyonlar vardir.Icgudusel,ani hareket etme egilimleri vardir.Torrey sizofreni hastalarinin % 10 nunun kendilerini oldurduklerini soyluyor.(Surviving Schizophrenia,revize edilmis kitabi,sayfa 123).Genel olarak toplumda goruldugu gibi,erkekler intahari daha cok tamamlarlar, kadinlarsa daha cok intahara tesebbus etmektedirler.Intahar olursa, genellikle en cok hastaligin ilk 5 yilinda gorulur.Bundan sonra risk oldukca duser.Torrey,”En yuksek risk grubunda olanlarsa sikca nuksetme=relapsler yasayanlar, hasta olduklarini bilebilenlerdir,ilaclara kotu cevap verenler, sosyal olarak izole olanlardir, gelecek umidi olmayanlar, daha onceki basardiklari ile simdiki fonksiyon seviyeleri arasinda buyuk farkliliklar olanlardir”diyor.(Surviving Schizophrenia,revize edisyonu,sayfa 124)

 

  Bazen intahar metodik olarak planlanir ve bilincli olarak uygulanir.diger zamanlarda ise kazaendir-hasta halusinasyonlari veya deluzyonlari nedeniyle psikotik durumdair.Aileler her iki durumda da , alabileceginiz bazi onlemler oldugu konusunda uyariyorlar sizi ,ama asla tamamen koruyamazsiniz muhtemel bir intahardan diyorlar.

 

  Asagida size yakininizin intahari planliyor olabilecegini gosterir davranislardan bazilari listelenmistir .

 

 

-          Yakininiz intahardan konusuyor: olmek nasil olur, nasil yapilabilir, ve “Ben gittigimde, oldugumde….” Vs

-          Yakininiz vasiyet yaptirmak endisesinde ve sahibi oldugu seylerin dagitimi ile ilgili.Cok sevdigi seylerini saga sola dagitmaga basliyor.

-          Kendisinin degersizligini duygulariyla acikliyor:”Kimseye bir faydam yok” vs

-          Yakininiz gelecekle ilgili umitsizlik belirtileri gosteriyor:”Ne yarari var ki?”

-          Yakininiz ona tehlikeli seyler yapmasini emreden, talimatlar veren seyler goruyor veya duyuyor-bunlarin belirtileri var.

 

 

 

 Tum intahar konusmalari veya kendine zarar verecegi konusmalari ciddiye alinmalidir.Intahar hakkinda konusanin ender olarak intahar edecegi fikri DOGRU DEGILDIR.Eger yakininiz intahardan konusmaga baslarsa veya ne kadar hafif olursa olsun kendini yaralarsa, hemen terapistine ulasin. Bu mumkun degilse,daha once yattigi hastahaneye goturun yakininizi veya en yakin acile goturun.Bir cok toplumda 24 saat acik intahar onleme telefonlari vardir.

 

  Intahara tesebbus edildiyse ve onu siz bu durumda bulduysaniz:

 

 

1.     Derhal  yardim istenecek ---- telefonu  arayin.Bolgenizde bu acil yardim numara servisi yoksa, ambulansi arayin, en yakin hastanenin acilini arayin.

2.     Uygunsa ve biliyorsaniz ,kalbi calistirmak icin CPR uygulayin.

3.     Birisine telefon edin, gelsin ve sizin yaninizda olsun hastahanede haberleri beklerken veya evde size bakmak icin.Belki de boyle birsey olmayacak ama,intahardan sonra dahi bir hastahanenin sizi kabul etmeme riski vardir,hazirlikli olun.

4.     Lokal destek grubunuzla,DERNEKLE  hemen temasa gecin,birisi varsa, neler oldugunu bildirin.

5.     Bu krizi tek basiniza gecirmege calismayin.Yardim isteyin birilerinden

6.     Ozellikle de aci cekme  ve yas tutmaniz surecinde sizin yaninizda olacak,size destek verecek,ayni acilari yasamis kisilerden olusan oteki destek gruplari ile de temasa gecmekte tereddut etmeyin.

 

 

  Birisi intahar ettiginde genellikle aile uyeleri daha onceden gitmekte olduklari destek gruplarina gitmemege baslarlar.Intahar edenlerin yakinlari gruptaki diger kisilere,kendi varliklarinin cok depresiv geldigini dusunebilirler.Bir baba soyle dedi,”Akrabaniza sizofreni teshisi kondugunda, destek grubu aileniz haline gelir cunku cogunlukla ailenizi ve arkadaslarinizi kaybedersiniz.Simdi akrabanizi kaybettiginizde ise, yeni ailenize her zamankinden daha fazla ihtiyaciniz vardir”

 

  KANUNLARLA PROBLEMLER,BASLARININ SIKCA DERDE GIRMESI

  Malesef sizofrenili kisilerin cogunun basi kanunlarla derde girer.Suclari dukkandan parasini odemeden bir sey almak dahil,fiziksel veya lafla saldiri,restoranda yemek ismarlayip parasini odemeyi reddetmekten cok daha ciddi suclara kadar olabilir.

 

  Eger yakininiz bir sucla yargilanacaksa,sizofreni problemi ile asina bir avukatin servisinden faydalanmayi garantileyin.Bunu avukati sizofreni bilgisi ve insandaki etkileri hakkinda  sorgulayarak anlamalisiniz. Kanunlari uygulayarak avukatlik yaparken,bircok kriminal avukat psikiyatrik problemli musterilerini savunmuslar ve de sizofreni hakkinda bilgi edinmislerdir. Hem de bircok kriminal avukat bu tur musterileri kabul ederler cunku paralarini da devlet oder.

 

  PARA PROBLEMLERI

  Sizofrenili bircok insan parasini idare etmek ve yonetmekte oldukca zorlanir.Bu ailelerin basina problem olabilir.Bazilari da hemen veya kolay cozumu olmayan seylerdir.

 

  Normal olarak hake ttigi durumlarda hastalar sosyal ve para yardimlari icin hastahanede kendilerine yardim edilecektir-formlar dolduracaklar.Bu durumda yakininiz devletten her ay tamamen kendi kontrolunde olacak bir aylik para alacaktir.Cogunun butcesini uygun sekilde yapabilmek ve kira,yiyecek,ulasim gibi temel giderler icin harcanmasi icin yardimlariniza ihtiyaclari vardir.Ellerinde kalan parayla idare etmeleri gerektigi ogretilmelidir.

 

  Bircogu icin bu zordur,en azindan baslangicta.Cogu ilk olarak aylik topluca para aldiklarinda icgudulerine uyarak cogunlukla aptalca harcarlar, arkadaslarina para verirler,hatta hic tanimadiklari kisilere para verirler.Sonra da temel ihtiyaclarina yetmeyen paralari odemeleri icin ailelerini ararlar.Baska birseylerden zevk almalari  da artik pek ender olabilen bu kisilerde, bu tur davranislar ailelere zorluklar dogurur ve cok sabirli ve anlayisli olmalidirlar.

 

  Hasta kisinin parayi iyi yonetebilmesi,kullanmasi daha da bagimsiz olabilmesiicin onemli bir adimdir.Ailelerin surekli para verdikleri durumlarda ise,Torrey bir yaklasim da “… bagimsizlikta basari belirtisi olan davranislarla, para otonomisini iliskili gormek ve uygulamak- Sizofreni hastalari yapmasi gereken isleri basariyla yaptikca, kendileri daha fazla para sorumluluguna da hazirdirlar seklinde degerlendiriniz mesela”(Surviving Schizophrenia,revize edilmis kitap,sayfa 291).Bu tur anlasma yaklasimi ,kisiye para konulariyla daha iyi basa cikmayi ogretir ve hem de artik gerekmediginde, ailelerin parayi hala kucuk parcalar halinde vermek zorunda kalma aliskanliklarini da onler.

 

  AILEYE, AILE UYELERINE YARDIM

  Sizofreniyle ilgilenmis kisiler,ailenin,ama ozellikle de hergun bakan esas bakicinin hergun cok fazla stres altinda oldugunu vurguluyorlar.Bir kadin soyle diyor;” Kisisel stres genelde ele alinmadan gecistirilir.Hasta kisi birinci derecede onceliklidir ve biz kendi ihtiyaclarimizi unuturuz.Size bagimli ve hergun ilgilenilmesi gereken kisi size bagimlidir- ani krizler, endiseler,maddi problemler,yasadiginiz cevrede destek verecek dernek ve mental saglik servisleri arastirmak,burokrasi ile ugrasmak,bu isin sozculugunu, savunmasini, nsanlari aydinlatma isini yapmak,ailemizden degerli dakikalari surekli ona kaydirmak, bizim enerjimizi bitirir,tuketir.Sonunda stresten tukenmislik yasariz ki bu da depresyona,endise,tukenmek ve psikosomatik hastaliklara yol acar(Elenor Smith,yazar,Alberta,Friends of Schizophrenics Newsletter,Kasim 1988 mektubu)

 

  Aileler ve saglik profosyonelleri sizofenili bir akrabaniz olmasi halinde ,daha ilk gunlerde,yakininiz cok garip davranmaya basladigi gunlerde  bile zorluklarin baslayacagini ikaz ediyorlar.Normal olarak biz gorunuste acik secik ozurlu/engelli oldugunu anladigimiz,yani gorebildigimiz durumlarda- mesela ozurlu sandalyesi vardir veya beyaz gorme engelli yurume cubugu veya kopegi vardir-bu kisiye hemen yardim etmek isteriz.Mental hastaliklarda ise genellikle birseylerin yolunda olmadigini ancak ve sadece kisi “garip, anlasilmaz,tuhaf davranis” sergilediginde anlayabiliriz.Boyle bir davranistan rahatsizlik duymamiz tabiidir ve de biz de onlardan kendimizi cekme meyilindeyizdir. Hastanin ”tuhaf,garip,anlasilmaz”davranislari aile icinde yasandiginda,reaksiyonlar cok degisiktir ve hatta dusmanca dahi olabilir bazen.Eskiden aile uyeleri dehsete kapilip saskinlik ve ofkeyle ve cogunlukla da hasta kisiyi tenkit ederek ve suclayarak tepki gostermekteydiler. Aile uyelerinin korku ve ofkeleri arttikca, oteki aile uyelerini de suclayabilirler .

 

  Yardimci aileler cok sik rastlanan, hastaligin ilk gunlerinde ve teshis kondugunda aile uyelerinde gorulen negatif reaksiyonlarin listesini soyle yaptilar:

 

 

-          Hastaligi tamamen inkar etmek: “bu bizim ailemizde olamaz.”

-          Hastaligin ciddiyetini ve agirligini inkar etmek: “Bu sadece bir donem, gecer.”

-          Korkularini konusmayi reddeder

-          Normal sosyal fonksiyonlarindan uzaklasmak

-          Utanc ve sucluluk:”Nerede yanlis yaptik?”

-          Terkedilmislik, yalnizlik duygusu:”Kimse neler yasadigimizi bilemez.”

-          Kizginlik:”Adil degil bu.neden bize oldu?”

-          Suclama:”Calismayip cocuklarla evde oturmaliydin.”

-          Tasinma takintisi baslar:”Belki sehirden uzaklasip,bir kasabada,koyde yasarsak.”

-          Muhtemel aciklamalar, hastaligin nedenleri icin asiri arastirmalara baslarlar:”Belki de cok cezalandirdik onu.”

-          Hastaliktan baska hicbirsey dusunemez ve konusamaz olurlar

-          Hasta kisiye asiri sevgi, duskunluk  ve nefret karisimi hisler beslemek

-          Evlilikte problemler, sonunda bosanma

-          Kardesler arasinda dusmanlik veya hasta kardesle konusmayi veya birlikte olmayi reddetmek

-          Gittikce artan icki icmek veya trankilizan ilaclara bagimli olmak

-          Depresyon

-          Uykusuzluk, kilo kaybi, endiselenmek

 

 

  Yardimci aileler en cok tepkinin kardeslerden geldigine dikkatinizi cekiyorlar.Siz tum vaktinizi ve enerjinizi hasta cocugunuza yardim etmek ve destek vermek icin harcarken,oteki cocuklarinizi ihmal etmek cok kolaydir.Aileler ikaz ediyorlar:kardesin hasta kardesi icin duygulari ve sefkati de olmayabilir.Bir kadinin dedigi gini:”erkek kardesim benden oldukca buyuktu.O hasta olmadan  da onunla pek iliskim yoktu.ilk hastalandiginda,cok genctim,kucuktum,ve davranislari beni korkuttu.Sonra buyudukce,yaptiklarindan utanir oldum.Ailemin kabul edebilmesi cok zor bu gercegi ama ben bu hasta adama hicbir sekilde baglantili hissetmiyorum kendimi.”Bircok aile bu sevgisizligi anlayamiyor ve hasta kisiye karsi kendileri gibi hissetmeyen oteki cocuklarina kizginlik duyuyorlar, aliniyorlar .

 

  Bazi ailelerse buna cozum olarak,hasta kisiyle ilgili aile toplantilarina kardeslerin de dahil edilmelerini ve yardimlarinin ve desteklerinin istenmesini soyluyorlar.genelde aileler cocuklari korumak icin gercegi onlardan sakliyorlar,ama bilmemek cok korkutucu olabilir bu cocuklar icin.Cocuklara yaslarina uygun olarak verilebilecek tum bilgiler ,mumkun oldugunca cok, mutlaka verilmelidir.kardesine yardimci olunurken,kendisi de surekli konuya dahil edilen bir kadin,”Erkek kardesim benden sadece bir yas buyuktu.Orada olmadigi zamani hatirlamiyorum.Onu cok fazla seviyorum,ona neler oldugunu da konusabildigi tek kisiyim.”Bir baba ise simdi hasta kizinin ilac kullandigini ve iyi oldugunu,oteki uc kizinin da yardimci olduklarini soyledi.Gecmiste ise ondan korkuyorlardi ve utaniyorlardi.Ama simdi dort kizkardes birbirlerine karsi cok guclu aile baglari olusturdular,cok yakinlar ve haftada bir defa birlikte disari cikiyorlar.

 

  Her ailedeki farkli iliskiler daha ilk gunlerde zorlanmalar gosterebilir,bu nedenle daha teshis konar konmaz yakininiza, mutlaka yakinlarinizda size yardimci olacak,cogu da sizin gibi yakinlarinin hastaligi ile tecrubelenmis ve size yardim etmege hazir kisilerden olusmus dernek ve organizasyonlari hemen bulun ve katilin. Bu cok onemlidir.Bu tecrubeleri kendileri de yasamis kisileri dinlemek size,ofke,kafanizdaki karisikliklar,sucluluk,utanc, vs gibi duygularinizi kabul etmede yardimci olacak ve bu duygularin normal oldugunu kabul etmenize yarayacaktir. Bu duygular normaldir normal olmasina ancak aci verir ve aile uyeleri hastalik hakkinda bilgisiz olduklarinda ve yardim=destek almadiklarinda acilari cok artar.Aile ne kadar erken hastaligin ne oldugunu tam olarak kavrayabilirse ve hasta kisiyle nasil uygun iliski kurabilecegini ogrenebilirse,ailenin saglikli ve fonksiyonel kalabilme sansi o kadar yuksektir.

 

  TUKENME

  Destek=yardim grubuna katilmanin baska bir nedeni de sizofrenili birisine bakmaktan kaynaklanan ve zamanla gorulen tamamen tukenmisligi onleyebilmek icindir.Kronik yorgunluk ve tukenmislik duygulari,hayata ilgisizlik,kendine guvenin kaybolmasi, kendini sizofrenili kisinin yerine koyarak duygu ve dusuncelerini paylasmak,sempati,sevgi duygularinin kaybolmasi ise, hastaya tek basina yillardir bakanlarda gorulen seylerdir.Bu kisler “yuruyen yaralilardir” ve basagrilarindan,uykusuzluktan,uyusturucu kullanimindan(sigara ve alkol dahil),depresyon ve stresle ilgili hastaliklardan sikayetcidirler. 

 

  Surekli 24 saat bakanlarda Tukenmeyi onlemek icin aileler asagidakileri oneriyorlar:

 

1.     Her gun sagliginiza dikkat edin.Saglikli ve dogru beslenin.Bir egzersiz klubune uye olun.Mumkun oldukca yuruyun. yeterince bol uyuyun.Muntazam cek-aplariniz icin doktora gidin.Doktorunuza sizofrenili bir hastaya baktiginizi soyleyin.

2.     Gevseme tekniklerini ogrenin.Yoga ogrenmeye calisin.

3.     Hergun kendiniz icin bir ara verin.

4.     Eger amddi dudrumunuz musaitse muntazam tatil yapin.Ara sira,sik sik kendinize bir gun,veya bir gece ayirin,siz gittiginizde bir arkadasinizi ayarlayin evde kalmak icin.(Zamanlamada  esnek olabilen bazi ailelerse, yakinlarina lokal grup evlerinde vesaire  yatak verildiginde tatile cikarlar.Bu tur bakim gittikce artmaktadir)

5.     Kendinizi suclamayi birakin ve kendi kendinizi kahredecek tenkitleri yapmaktan da uzak durun.

6.     Bir okulda kursa gidin-kendinize birkac saat konsantre olabileceginiz baska bir konu secin.(Gelismis ulkelerde her yasta insanin katilabilecegi kredili veya kredisiz kurslar vardir universitelerde)

7.     Eger yakininiz evden uzakta yasiyorsa,ilk gecis doneminden sonra haftada uc defadan fazla ziyaret etmeyin.telefonlarinizi da sinirlandirin.

8.     Ailenizdeki oteki iliskilerinizi ihmal etmemege calisin.

9.     Uzuntu ve problemlerinizi yardimci olan,destegini veren insanlarla paylasin.Kimden tavsiye isteyeceginize dikkat edin,secin.(mesela bilgisiz kisiler veya yanlis bilenler,sizofreniye sizin sebep oldugunuzu soyleyebilirler)

10.                        Ailenizde bir ekip calismasini hedefleyin.

11.                        Basarili tedavinin ve hastahaneden sonraki ise yarayan bakim programlarinin, mutlaka hastaya bakan kisi ile bircok bakim grubunun koordinasyonlu ve paylasilan, musterek calismalarini  gerektirdigini anlayin ve unutmayin.

12.                        Unutmayin, sizin icin ve aileniz icin de hayat devam ediyor.Bu tutum ve davranisinizin hasta akrabaniza da faydasi vardir.O da hayatin devam ettigini anlayarak guclenebilir.

13.                        Yakininizin hayat tarzinda degsiklik gerektigini ikaz eden gelismelerden oncelikle haberdar olun siz-mesela bircok aile yakinlarinin evde basarili sekilde yillarca yasadigini gorduler ama bir noktada bu evdeki herkesin yasam kalitesini dusurdu.Bu durumda yakininizi evde tutmak icin israrli olmayin eger baska ev,oda,yatak secenekleriniz varsa.

14.                        Dini inaclarinizi muhafaza edin. Bu yakininiz icin onemli olabilir.

15.  Mizah, gulme ozelliginizi muhafaza edin.

16.                        Asla umidinizi kaybetmeyin. Her gun yeni bir gundur.

 

 

  Tukenmislik denen sanki mumun iki ucundan birden yanmasi olan duruma ise,ayni zamanda ailenin hastaligi,yeni durumu kabullenememesi de sebeptir.Bazi insanlar bu hastaligin nasil bir hastalik oldugunu kavrayamazlar.Yakininizin bir daha asla eskisi gibi olamayacagini,”tamamen tedavi olup” eski haline donemeyecegini anlamak, kabulu zor,cok dayanilmaz duygulardir.Bu insanlarin cogu dayanisma,yardim gruplarina uye olurlar,surekli toplantilara katilirlar ama bu arada esinin kesinlikle tamamen  iyileseceginde,oglunun tamamen tedavi olacaginda israrlidirlar.Bir anne oglu ilk hastalandigi yil,tum zamanini ogluna adadigini soyluyor.Sonra kendisi de bu tur insanlara yardim eden sosyal calisan bir gorevli oldugundan, ogluna da yardimci olabilecegini sandigi kendisine isaret edildi.Simdi bu anne sizleri cok ciddi sekilde uyariyor, sakin duygusal ve maddi olarak bilimsel olarak ispatlanmamis, tedavi ettigi iddia edilen seylerin,kisilerin pesine dusmeyin diyor.

 

  Bir de artik tum imkanlari degerlendirmeyi cilgingasina asip, bir turlu kabullenemeyip,oluruna birakamayanlar vardir.Asla kendi hayatlarini yasayamazlar artik.Kendilerini asiri yorarlar,adeta eskitirler.Tecrubeli olanlar, hele soyle bir kere durumu kabullenir ve oluruna birakma duygusunu bir yasasaniz ve “ Bu is boyle demek ki” diyebilseniz,hayat daha basit olacak diyorlar.Bir baba,”Korku,kizginlik,uzuntu duygularini yasiyor ve cebellesiyorsunuz,nihayet kabullenme donemi geliyor sonra.Kabullenme ise sanki yeni birisini evlat ediniyorsunuz gibi- oteki insan artik asla yok.”Kabullenmek ise artik onun simdi sahip oldugu kisiligi ve hali ile ona bakmayi ogrenmektir .Ve sonra da umit dogar ve yakininizin hayatinda farkliliklar yaratacak seyler uzerinde konsantre olmaga ve calismaga basliyabilirsiniz .

 

  TIBBI ARASTIRMALAR: YARINLARDA UMIT VAR

  Onemli diger hastaliklara gore sizofreni hastaligi ile ilgili arastirmalar daha azdir oran olarak, hem de hastaligin getirdigi  insani ve mali boyutlarin buyuklugune ragmen.

 

  Ikinci Dunya savasi sonuna kadar yapilan arastirmalar biyolojikti ve sonra da 10-15 yillik bir arada da psikiyatri mental hastaliklari anlama ve tedaviyi insan davranislarini temel alarak yapti.Bu yeni yaklasimsa psikoanalitik tekniklerin gelismesine yol acti.Daha once bahsedildigi gibi bu tedavi, sizofreni hastalarinda etkili degildir.

 

 1950 lerde noroleptik ilaclarin tanitimi ile de,hastalikla ilgili biyolojik modern arastirmalar basladi .Bu sizofrenideki arastirmalara yeni bir yon ve degisiklik kazandirdi ve de sizofreninin muhtemel nedenleri de daha once davranislar olarak gorulmekteyken, norokimyasal nedenlerle degisti. Simdi ise artik cok genis kesimlerce,hastaligin semptomlarinin beyindeki kimyevi maddelerin gerektigi gibi fonksiyon gosterememesinden kaynaklandigi kabul edilmistir.Bugun arastirmalarla da bunun nedenleri kesfedilmege calisilmaktadir.

 

  Oteki onemli hastaliklara gore sizofreni arastirmalarindaki harcamalar hala cok geridedir.Ancak son senelerde tum dunyada bu konuda arastirmalara ilgi cok artmistir.Bilim adamlari simdi sizofreni ve oteki norolojik hastaliklarla(sinir sistemini etkileyen hastaliklar) ilgili aranilan cevaplarin bulunma sansinin cok daha fazla oldugunu goruyorlar.Torrey ise,” norobilimde ve sizofreniye etkilerinde  muhtesem bir bilgi patlamasinin tam ortasindayiz su anda” diyor.(Surviving Schizophrenia,sayfa 129)

 

  YENI KAYNAKLAR

 

  Beyin Dokusu Bankalari

  Sizofreni dahil, norolojik hastaliklarin calisilmasi,arastirmalar icin arastirmacilara beyin dokusu temin eden beyin dokusu bankalari kurulmustur.Kanada Beyin Dokusu Bankasi Toronto’dadir ve Kanada Norolojik dayanisma/koalisyon grubunca yonetilir.(Canadian Neurological Coalition).(Daha sonra verilecek olan Appendix/Ek II de Beyin Doku Bankasi nasil calisir ve arastirmalara beyin nasil bagislanir bakiniz)

 

  Imaging Facilities/Beyin resmi, goruntuleme merkezleri

  Noroloji ve biokimya alanlarindaki arastirmalar canli insanlarda direkt olarak beyni goruntulemeyi saglayan, yeni beyin goruntuleme tekniklerindeki gelismelerden cok yararlanmaktadir.Artik beyin arastirmalari sadece olmuslerden alinan beyinlerin kullanilmasi ile sinirli degildir.(Appendix III degisik goruntuleme tekniklerinden kisaca bahsedecektir)

 

  Temel Bilim Labratuarlari

 

Noroleptik ilaclarin beyindeki dopamin reseptorlerini/alicilarini etkileme bicimleri ve norotransmiter/iletken olan dopaminden mesajlari alabilme kabiliyetlerini azalttiklarini kitabin daha onceki sayfalarinda anlatmistik, iste bu bilgiler dopamin sisteminde gittikce artan,buyuyen  arastirmalara sebep oldu.Dr.Philip Seeman Toronto Universitesindendir ve bu konuda arastirmalarda oncudur,en on saflardadir.Onun ve otekilerin cabalari ile nororeceptorlerle/mesaj alip veren hucrelerin kendi aralarinda nasil davrandiklarinin resmi aciklik ve kesinlik kazanmaktadir.

 

Oteki yararlari yanisira, bu calismalar sizofrenide tedavide yakin gelecekte kullanilacak ilaclarda cok onemli gelismeler vadetmektedir .

 

Boyle bir ilactir iste Clozaril(Clozapin) ve 1989 da ABD de tanitilmis ve piyasaya surulmustur ve Kanada Ulusal Saglik ve Koruma/Bakma/Sosyal ve Maddi Yardim temin eden departmanin Saglik Koruma Bolumunde de ulke capinda kullanilmak uzere onay beklemektedir (Bu el kitabi en son  1995 te basilmis, bugune kadar onaylanmis olabilir) Oteki tip antipsikotik ilaclara direnen kisilerin tedavilerinde  etkili oldugu bilinen Clozaril’in, hem de sizofrenideki negatif semptomlari tedavide de faydali oldugu gorulmektedir ve sikca kullanilan oteki noroleptiklerde rastlanan yan etkileri de azaltmaktadir-mesela vucutta katilasma-sertlesme ve gozlerdeki, boyundaki ve sirttaki kuvvetli spazmlar. Ancak CLOZARIL , kandaki hastaliklarla savasmaya yarayan akyuvarlari azalttigi icin, hastalar ve aileleri bu ilaci  standart kullanilacak noroleptik ilac olarak kabul etmeden once cok iyi incelemeli ve dusunmelidirler.(Hasta doktor tarafindan yakindan izlenmelidir-Sik sik kan tahlilleri gerekebilir).

 

  Genetik Labratuarlar

  Genetik alaninda  ise ailelerinde sizofreni gecmisi olanlarda kendilerinin de hastalanma risklerinin oldugu uzun zamandir bilinmektedir.Sizofrenili kisiyle yakinliginiz ne kadar fazlaysa, riskiniz o kadar daha yuksektir.Norolojik hastaliklarda genlerimizin ne rol oynadigina simdi daha cok dikkat ediliyor arastirmalarda.Bircok hastalikta bilim adamlari ozurlu geni  veya bu hastaliga sebep olan geni bulmak icin cok onemli calismalar yapmaktadirlar.Bazi hastaliklarda bu basarilmistir da.Buna son orneklerden birisi de, Toronto Hasta Cocuklar Hastahanesinde sistik fibrosis hastaligini yapan bozuk/ozurlu geni bulmalari oldu.

  Drs.Basset ve Jones tarafindan Bristish Columbia Universitesinde yapilan ve herkesin cok iyi bildigi, halka aciklanmis gozlemler; amca ve yegendeki 5 nolu kromozom anormalligini tanimalarina,bulmalarina sebep oldu.Her ikisi de sizofreni hastasiydi ve ikisinin de bircok fiziksel anormallikleri ayni.Basset ve Jones’un buluslarina gore,arastirmalar ailelerinde birkac nesildir sizofreni gorulen bircok Ingiliz ve Izlanda ailesinde yapilmistir.Drs.Gurling ve Sherrington-Londra Universitesinden- Basset ve Jones tarafindan tanimlanan 5 nolu kromozom segmentinin, bu ailelerde sizofreniyi nesilden nesile tasimalarinda onemli gibi goruldugunu buldular.Oteki guplarsa, sizofreni gecmisi olan baska ailelerle calistilar ve bu ailelerde boyle bir baglanti goremediler,bulamadilar.

 

  Sosyal Bilim Programlari

  Sosyal bilimler alanlarindaki arastirmalarin neticeleri de cok yureklendirici,cesaret vericidir.Bu ABD deki ve Kanada’daki Laval ve McMaster Universitesindeki son calismalar hakkinda, Toronto Universitesindeki Sosyal Isler Baskani Dr. Heather Munroe-Blum soyle diyor,” Ilac tedavilerine eslik eden psikososyal mudahaleler konusunda yapilan cok az  calismalarda/arastirmalarda;bircogunda tek basina ilac tedavilerine gore cok daha az relaps=nuksetme goruldugu,relapslerde onemli azalma oldugu  izlendi”(The Medical Post, 13 Mart 1990)

 

  Koordinasyon Cabalari

  Birkac yil once ABD Ulusal Mental Saglik Enstitusu-NIH  sizofreni konusunda adeta saldirgan bicimde bircok arastirmalara basladi.Bunlar neticesinde “Ulusal Sizofreni Arastirmalari” gelismesi basladi.Plan her turlu arastirma aktivitelerini icermekte ve hizla artan yillik onemli para kaynaklari ile de desteklenmektedir.

  Kanada’da “Sizofreninin Cokmerkezli Calismasi” adli bir workshop da Kanada Saglik ve Sosyal Destek Bakanligi tarafindan sponsor edildi ve Ekim 1989 da Ottawa’da yapildi.Burada ulkenin onemli onde gelen arastirmacilari,hasta gruplarinin temsilcileri, gonullu aile organizasyonlari ve hizmet veren acentalar ve federal hukumet bir araya geldiler.

  Bu gelismelerde ise ulusal arastirma stratejisine ihtiyac duyuldugu acikca kabul edildi.Bu amaca dogru atilan ilk adim olarak da,Dr.Barry Jones’un yonetim kurulu baskanliginda bir grup olusturuldu.Workshopin raporuna gore simdi bu grup halka ve onlarin politik temsilcilerine son sizofreni arastirmalari ihtiyaclarini ve bunun onemini anlatmakla gorevlidirler.Raporda hem de bu ihtiyac duyulan arastirmalari baslatabilmek icin faydalanabilecekleri kaynaklar ve insanlarin listesi de vardir.Bu amaclara gore ilerleyebilmek icin ana koordinasyon gorevlerini ustlenecek bir govde gruba ihtiyac oldugu da belirtilmistir.

 

  Arastirmalara daha cok para vermek

  Sizofreni arastirmalari firsatlari simdi hastaligin daha iyi ogrenilmesi,anlasilmasini vaat etmekte ve nihayet de tum nedeni ya da nedenlerinin anlasilmasi sansini verecektir.Hastalar icin artik daha iyi tedavi ve daha etkili destek hizmetleri verilecek mahalle,kasaba,sehir merkezleri ulasilabilir durumdadir.Turkiye’de de bunu gerceklstirmek icin calismamiz lazim.Uzun vadede ise hastaligi  tamamen tedavi etmek umidi vardir.Hem ozel hem de devlet sektorune dusen gorevlerse bu olaylari gerceklestirebilmek icin bu arastirmalari paraca desteklemeleridir.

 

  Ilginizi Cekecek Arastirma Neticeleri

  Kisin ve erken baharda dogan insanlar, yilin oteki donemlerinde doganlara gore daha fazla yuzdelerde sizofreni hastasi olmaktadirlar.Bu da viral enfeksiyonlari akla getiriyor,ima ediyor.

  Diger insanlara gore, sizofrenili insanlarda ,dogarlarken daha cok dogum komplikasyonu yasandigi gorulmektedir.Bu da erken donemde beyinde hasarlanmaya isaret ediyor.

  Daha once de bahsedildigi gibi,sizofreni ailelerin tarihcesinde birkac nesilde gorulebilmektedir.Bu da genetik olabilecegini ima ediyor.

  Sizofreni ve manik depresyon/bipolar hastaligi ayni ailelerde gorulebilmektedir.Belki de ailelerden genlerle gecen psikoza hassasiyetin neticesidir bunlar.

  Sizofrenili insanlarin beyninde oteki insanlara gore, sivi dolu yerler(cisterns) veya beyindeki odaciklar daha genislemistir.Bu genislemelerse belki insanin dogumdan onceki prenatal hayatindaki bir travmadan veya enfeksiyondan dolayi olabilir.

  Sizofrenili insanlarin buyuk bir cogunlugunda ise, birbirini takip etmeyen (discontinuous) goz hareketleri vardir.Bu gozle takip etme bozuklugu aileden geciyor gibi gorunuyor.

  Sizofreninin gelismesi,ortaya cikmasi kadinlarda ve erkeklerde farklidir,mesela, erkeklerde alevlenme yasi tipik olarak kadinlara gore daha erkendir.Bu da hormonlarla iliskisiyle ilgili ipucu olabilir.

  Bazi sizofreni hastalarinda diger insanlara gore daha fazla yogun dopamin tip 2 alicilari vardir. Bu aileden gecmis olabilir.

  Bazi siozfreni hastalarinda beynin onundeki on lobda fonksiyon eksiklikleri vardir.Bu da ozellikle “negatif semptomlari” izah etmege yardimci olmaktadir.

  Bazi sizofreni hastalarinda sol veya sag beyinde fonksiyonlarda anormallik vardir.Sol beyinin cok daha fazla etkilendigi gorulmektedir.

  Bazi sizofreni hastalarinda hafiza sisteminde,uyarilma sisteminde ve dikkat sistemlerinde anormallikler vardir.Bunlarda musterek norotransmiter/sinir sistemi iletkeni sistemi dusunulebilir.

  Sizofrenideki uzun vadedeki durum kisa vadedekinden daha iyidir.Yaslanma ile semptomlarin azaldigi gorulmektedir.Bu beyin hucrelerindeki hucre kaybinin etkisi olabilir.

 

  SOZLUK/TERIMLER

  Astim- Solunum yollari hastaligi olup nefes alamamaya eslike den otme/hiriltili ses, nefes alma sesi krizleri ile belirgindir ve goguste sikisma,oksuruk ve balgam atilimi da vardir.

  Davraniscilik- Psikolojide sadece gozlemlenebilen,olculebilen davranislar calisilir yaklasimidir. Bilincalti,suuraltinin ilgisi yoktur-mesela ruyalar gibi.

  Biokimya- Canli yasayan organizmalarin ve onlarin yasamlarindaki kimyevi olusumla ilgilenen kimyaya denir.

  Biyolojik Psikiyatri-Bir psikiyatrik dusunce okulu olup, psikiyatrik hastaliklarin nedenlerini,fiziksel,kimyevi ve norolojik nedenlerini ve tedavi yaklasimlarini vurgular.

  Bipolar Hastaligi=Manik Depresyon Iki zit uclardaki ruh ve davranis haliyle karakterize edilen mental hastaliktir; manik donemler (hiperaktivite=asiri yerinde duramamak,konsantre olamamak,asiri heyecan ve mutluluk,uyku ihtiyacinda azalma,dusuncelerin ucusmasi vs) ve depresyon (istahsizlik ve kendine guvensizlik,uyku uyuyamama=insomnia, veya asiri uykuyla belirginlesen uyku bozukluklari,umitsizlik,enerji kaybi,intahara meyilli fikirler, vs).Hasta kisi manik veya depresyonlu krizleri pespese veya her ikisini de yasayabilir.

  CPR-Kalbi Calistirma Ilk yardim Mudahalesi-Kalbin durmasi karsisinda kalp ve akciger hareketlerini yeniden kazandirmak icin adim adim ne ve nasil yapilacagi anlatilan,ogretilen ozel yapilan yardimdir.Kalp hareketinin durmasi anidir.CPR da akcigerlere giden pasajin acik mi oldugunun kontrolu ,kalp masaji ve ilac kullanimi gerekir.

  Kromozom- Genetik bilgi akisinda gorevi olan bir hucrenin cekirdegi icindeki iplik gibi seylerden genetik bilgi veren herhangi biri .

  Sistik Fibrosis=CF- Egzokrin bezelerinin /icten disa dogru salgilamasi,aileden gecen genetik bir hastalik ve henuz bilinen bir tedavisi yoktur.

  Epilepsi=Sara-Merkezi sinir sistemi bozukluklari ile karakterize edilen bir hastaliktir. Ve genellikle de titreme,kasilma veya nobetler seklinde gorulur ve kisi bu arada baygindir,kendinde degildir.

  Forenzik Birligi-Hastahanelerde bulunan bir profosyonel ekiptir ve adalete, hukuki davalara bilgi temin ederler.

  Gen-Kromozomun ustundedir ve genler belli vucut fonksiyonlarini ayarlarlar .

  Genetik bilimi-Aileden cocuklarina gecenlerin mekanigini ve prensiplerini inceleyen bilimdir ve benzerliklerin ve de farkliliklarin da nedenlerini arastirir .

  Hipoglisemi- Kanda anormal derecede dusuk seker olmasini tarif eden kelimedir.Semptomlari terleme,titreyen eller ve kalp carpintisi seklindedir.

  Hastanin hastaligini bilmesi, kabul etmesi- Mental hastaliklarda,kisinin hastaligin varligi ve semptomlarin anlamini , bu semptomlarin neden olduklarini ve semptomlarin  hastaligi olusturmadaki rollerini kabul etmesi ve anlamasidir.Hastanin hastaligini bilmesi,kabullenmesi,anlamasi “hastaligi tedavi etmeyebilir” ama insanin hastaligini kabul etmesi ve anlamasi gerekir ki anlamli,ise yarayacak degisiklikler yapilsin ve boylece semptomlar da kaybolsun.

  Dr.Emil Kraepalin (1856-1926)-Mental hastaliklari yogun sekilde klasifiye etmesiyle taninan Alman psikiyatristtir.Dementia praecox mevhumunu,yani daha onceleri sizofreniye verilen ilk adi tarif eden kisidir.

  Uzun sure etkili Igne (Depot)-Bu tip kas icine yapilan igne ile ilac yavas yavas  kana karisir.Noroleptikleri agiz yoluyla alma problemi olan ayakta tedavi olan kisilerde  veya ilac almayi reddeden kisilerde kullanilir bu yontem genellikle.

  Tedavide Bakim Dozu (Maintenance Dosage)- Belli araliklarla alindiginda semptomlari kontrol altina alan ilac dozudur.

  Metabolizma- Yasayan canlilarda besinlerin hazimdan sonra kana karisarak emilmesiyle ilgili fiziksel ve kimyasal islemler.Bu canlinin kendisine bakabilmesi,yasayabilmesi icin besinlerin enerjiye donusturulmesini icerir.

  Cok kisilikli veya bolunmus Kisilik-Cok ender rastlanan ve bir insanda  2 veya daha fazla, kesin ayri ve farkli kisiliklerin birlikte  gorulmesi hastaligidir.

  Nevroz- Hastanin,kisinin davranis ve dusuncelerinin cok kotu sekilde adapte olabildigi ve aci cekmesine sebep olan ruhsal bozukluktur.Hastada psikotik semptomlar gorulmez ve davranislar genelde sosyal olarak kabul edilebilen limitlerde olur.

  Mesguliyet/is  terapisi (occupational therapy)- Hastanin ilgilendigi bircok degisik gunluk hayatla ilgili

  yaratici calismalar ve aktiviteleri iceren terapidir.Bunlar elle yapilan isler-marangozluk, seramik, resim yapmak, vs ) ve ifade yetenegini ortaya cikaran tiyatroda bir rol oynamak,birisini taklit etmek,muzik yapmak-calmakveya siir okumaktir vs.

  Ayakta tedavi-Hastahaneye tibbi veya ameliyat bakimi icin gelen ama hastahaneye yatirilmadan,o gun isi bitirilip gonderilen hastaya tedavi seklidir.

  Psikiyatri hemsiresi- psikiyatri hastalarina bakmak uzere ozel egitim gormus ve ozel tecrubeli hemsiredir

  Psikiyatrist- Psikiyatride uzmanlasmis lisansli doktordur.Tibbi bitirmistir ve 4 yil veya daha fazla da ilave egitimi vardir ABD de.(psikologla mukayese edin)

  Psikiyatri- Mental ve duygusal rahatsizliklarin nedeni, teshis,onleme ve tedavisiyle ilgilenen bilim dalidir.

  Psikoanaliz- Dr.Sigmund Freud tarafindan tanitilan konusma terapisidir-ruyalarin analizini,cocukluk tecrubelerini, vs arastirir su andaki problemleri cozmek icin.Suur altindaki bastirilmis durtu ve erken cocukluk tecrubelerinin kisinin bu gunku problemlerine temel neden oldugunu savunur bu gorus.

  Psikolog- Psikoloji okumustur .Hastayla bakanlara “klinik psikolog” denir.Psikoterapi yapabilirler ama ilac yazamaga yetkili degillerdir ABD de.Psikiyatristle mukayese edin.Bizdekileri de siz arastirin.

  Psikoloji- Akademik uzmanlik,meslek ve bilimdir ve insanlarin ve hayvanlarin mental islemleri ve davranislariyla ilgilenir.

  Psikoz- Buyuk, onemli bir mental bozukluktur ve kisi bu durumda dusunme,duygusal olarak reaksiyon gosterme=cevap verme,hatirlama,konusma,komunikasyon,gercegi yorumlama ve uygun sekilde davranmakk kapasiteleri ciddi sekilde bozulmustur.Oyle ki hayatin gunluk siradan gerekleri ile kisinin basa cikabilme kapasitesi, psikozdayken  imkansizlasir.

  Psikosomatik hastalik-Kismen stres veya baska psikolojik veya fiziksel olmayan faktorlerle ortaya cikan ve fiziksel semptomlari da olan bir hastaliktir .

  Psikoterapi- Hasta ile terapist arasinda konusarak hastanin mental ve duygusal problemlerinin tedavisinin yapilmasidir.Bircok tip psikoterapi vardir,amaclari,yogunlugu,suresi ve teorik dayanaklari farklidir.Destek terapisi (Supportive Therapy)de bir cins psikoterapidir. 

  Reseptor=alici-Sinir uclarindaki, vucudun icinden veya cevreden  kimyasal veya fiziksel uyarilmalara musait ozel noktalardir.Bazi ilaclarin bu alicilarin hassasiyetini arttirdigi veya azalttigi bilinmektedir.

  Rehabilitasyon- Calisamaz durumda birakan bir hastalik, sakatlanma,bagimlilik veya hapisten sonra kisinin normal fonksiyonlarini gosterebilecegi hale getirilmesidir.Rehabilitasyon programlari hastanin bagimsiz bir sekilde ayakta kalabilmesi amaclanarak uygun sekilde hazirlanmislardir.

  Gerileme-Iyilesme-(Remission)Semptomlarin gerilemesi,hafiflemesi,duzelmesi.Sizofrenide bu semptomlarin kismen veya tamamen yok olmasi seklindedir.

  Sizofrenogenik (Schizophrenogenic)-Sizofreniye sebep olma egilimi yerine kullanilan terimdir.Yillar once dogru olmayan ve cagdisi bir bicimde, annelerin cocuklarinda gorulen bu hastaliktan sorumlu olduklari gorusu savunulmustur.Yani annelerin kotu anne olmasi veya su veya bu nedenle tek sorumlu o yillarda anneler gorulmustur.

  Kendi kendine yardim grubu- Bir grup insan toplanip tartisma,konusma ve ozel aktivitelerle kendi durumlarini iyilestirmege calisirlar.

  Korunmali is Imkanlari (Sheltered Workshop)-Aynen is ortamlarini buralarda goruntuleyip atolye vs olustururlar,is merkezleri yaratip is ortamlari yaratirlar egitim amacli.Lokal isverenlerden kontratla isler alirlar,mental hastalar da egitilirler ve bu isleri yapmalari icin yardimedilir,denetlenirler.Is tipleri degsiktir,kuruma gore degisir.sikca rastlanan islerse beceri gerektirmeyen manuel,elle yapilabilen,fabrika isleridir ve giris seviyesindeki islerdir ofislerde.Programin ana amaci kisilere temel calisma becerilerini kazandirmaksa da,kisiler cabalari karsiliginda mutevazi ucretler alirlar.

  Kisa sure ise yarayan igne- Akut bir krizde, acil bir etki istendiginde, noroleptik ilac igne ile kas icine yapilir.Etkisi 12-24 saatte gecer.

  Sosyal gorevli (Social worker)-Kisilere sosyal adaptasyonlarinda yardim eden ozel universite egitimi gormus kisidir.(Tum hastahanelerde bazi durumlarda her hastaya bir adet tahsis edilmektedir)Mental hastalik durumunda bu kisilerle ve ailelerle ,hastaligin neticesi olan duygusal ve sosyal  konular hakkinda  gorusur.

  Stigma- Kisinin farkedebildiginiz farkliliklarini anlatan terimdir- bu fiziksel veya davranis kokenlidir ve toplumun reddetmesine yol acar.Mental hastalik kavraminda ise,stigma cemiyetin genel olarak mental/beyin/ruh/akil hastalarini cok haksiz ve yanlis,vicdansizca negatif degerlendirmesidir ve bu da siklikla toplumun bu hasta kisilere yansittiklari negatif davranislarda gorulur..

  Is Egitimi (Vocational Counselling)-Kisinin is arama ve egitilmesiyle ilgili yardimci,destek veren, uzmanla gorusmeleridir.

  John B. Watson (1878-1958)- Dusunce davranis okulunu gelistiren ve onculugunu yapan Amerikali psikologdur.

  Wilson hastaligi- ender rastlanan bir genetik hastaliktir-vucut bakiri metabolize edemez.Bu durum da karacigerde siroza ve agir mental hastaliga yol acar.

 

 

ANA KAYNAKLAR VE TAVSIYE EDILEN OKUNMASI GEREKENLER(ABD dekileri amazon.com da bulabilirsiniz)

 

 Kitaplar

·         “The Broken Brain:The Biological Revolution in Psyciatry” - Nancy C. Andreasen, 1984 de yayinlanmis.Dr Andreasen beyin yapisini ve fonksiyonlarinin sinirlarini cok net ve herkesce anlasilabilir sekilde anlatmistir.Sizofreniye ilaveten,kitabi oteki mantal hastaliklari da kapsamaktadir manik depresyon ve endise bozukluklari gibi.(Kirik Beyin;Psikiyatride Biyolojik Devrim)ABD de Harper & Row basmis.

·         “The Caring Family;Living with Chronic Mental Ilness” –Kayla F. Bernheim, Richard R.J.Lewine, Caroline T. Beale 1982 de Kanada’da basilmis.(Bakan Aile;Kronik Mental Hastalikla bir arada Yasamak)

·         “Living and Working with Schizophrenia”- Joel J.Jeffries, Elizabeth Plummer, Mary V. Seeman, John F. Thornton.2,ci edisyonu 1990 da basildi,Toronto Universitesi.(Sizofreni hastasi ile birlikte yasamak,birlikte calismak)Fransizca ve almancasi da var.Kanada Sizofreni Cemiyteinden alinabilir.Veya ;Clarke Institute of Psychiatry, 250 College St., Toronto,Ont, M5T 1R8 den de temin edilebilir.

·         “Surviving Schizophrenia;A Family Manual” -Torrey E.Fuller.revize edilerek 1988 de ABD de Harper& Row yayinlari basti.Kanada’da da basilmaktadir.Sizofreninin detayli incelenmesi,hastalarin nasil etkilendiklerini,ailenin ihtiyaclarini,kanuni ve ethik/ahlaki sorunlari ve oteki konulari detayli anlatmaktadir.Ilk edisyonunun on sozunde Dr.Torrey kiz kardesinin sizofreni hastaligi nedeniyle kendisinin de yakin tecrubesi oldugunu anlatmaktadir.Dolayisi ile bu el kitabi bu hastaliktan etkilenen tum aileye yardimci olabilmek icin cok dikkatli hazirlanmistir.Kanada Sizofreni Cemiyetinden de makul bir ucretle satin alinabilir.(Sizofrenide Hayatta Kalmak,Ayakta Olmak;Ailenin El Kitabi)

·         Schizophrenia;Straight Talk for Families and Friends”- Maryellen Walsh.1985 de yayinlandi ABD de.(Sizofreni;Aile ve Arkadaslarla Acik ve Dogru Konusmak,sizofreni gercekleri)

·         Diger hasta ve ailelerine bedava dagitilan brosurler ve kitapciklar icinse Kanada Sizofreni Cemiyeti webine http://www.schizophrenia.ca/  Kanada Sizofreni Cemiyeti bakiniz.Ana konular sunlardir;

1.      Sizofreni; Semptomlari ve Evde Neler Yapilmasi Lazim, Eve Donus, Rehabilitasyon,Kurslar ve Sonuclari(Ingilizce ve Fransizcalari),Ilaclari Brosurleri

2.      Hastalara ve Ailelerine Kilavuz Bilgisi;Sizofreni, Hastalara ve Ailelerine Kilavuz Bilgiler;Depresyon Hastaligi, Hastalara ve Ailelerine Kilavuz Bilgiler;Manik-depresyon hastaligi/Bipolar hastaligi,Psikiyatrik Hastalik Gecirnmis,Iyilesen kisiye Kilavuz El Kitabi-Calisma ve toplum hayatina Rehabilitasyon

3.      Bir Seyler Yolunda Degil, Birseyler Kesinlikle Yolunda Degil, Sizofreni Teshisine Uyum Saglamak ,Anlamak, Kronik Sizofreni Ozuru ile Yasamak Brosurleri ise Yeni Zelanda Palmerston North Teachers College (Ogretmenler Universitesi) isbirligi ile hazirlanmistir kurslar icin. Psikiyatrik olarak ciddi ozurlu veya hasta kisilerin aileleri  ve aileyi destekleyen herkesin ihtiyacini karsilayacak kurslar duzenlenmistir-sizofreni hakkinda bir cok pratik bilgiler icermektedir bu kilavuz brosurler/kitapciklar ve ailelerin basina sizofreni hastaligi geldiginde dogacak problemler, hastalikla ve zorluklari ile basa cikmak ogretilmektedir.

4.      Ayrica tavsiyeler arasinda bircok fransizca yayin ve brosurler de  vardir.Online webe bakiniz.

 

  KAYNAKLAR; http://www.schizophrenia.ca/  Kanada Sizofreni Cemiyeti

  KANADA SIZOFRENI CEMIYETI, Ulusal ofis; 814-75 Donway West,Don Mills, Ontario,M3C 2E9

   Telefon;(416) 445 8204, FAX; (416) 445 2270

·         Kanada Sizofreni cemiyetinin TUM SUBELERI Kanada’da 13 adet,

·         British Columbia’da  http://www.bcss.org/  ,  ve de Kanada’da “Sizofrenin Arkadaslari Klubu” ise 81 adettir.

·         “Aile Destek Gruplari” ise 2 adettir.

 

  APPENDIX/EK I  -SIK KULLANILAN ANTIPSIKOTIK ILACLAR-1990

 

  Bircok gelismis ulkede antipsikotik ilaclarin 5 kimyevi turu kullanilmaktadir.Asagida bu ilac  aileleri  ve her aildeki en sik kullanilanl ilaclar verilmistir.Her ilacin iki ismi oldugunu goreceksiniz;biri kimyasal bilesiminin resmi adi=jenerik adidir; oteki ise farmotik sirketlerin imal ettikleri zaman verdikleri firma isimleridir.Sizin yakininizin ihtiyaci olan dogru ve gerekli ilac dozu,baska bir hastanin ihtiyacindan farkli olabilir.Iste bu nedenle yakininizin durumunu stabilize edecek,yani kontrol altina alip duzluge cikaracak  en uygun dozu bulmak zaman alabilir.

 

EN SIK KULLNILAN ANTIPSIKOTIK  ILACLARI

KIMYEVI ILAC AILESI GRUBU

JENERIK ILAC ADI

URETICI FIRMA IMALAT ILAC ADI

 

ALPHATIC PHENOTHIAZINES

CHLORPROMAZINE

PROMAZINE

TRIFLUPROMAZINE

LARGACTIL;THORAZINE

SPARINE

VESPRIN

 

PIPERAZINE PHENOTHIAZINES

 

 

 

KAS ICINE IGNE OLARAK---------

TRIFLUOPERAZINE

PERPHENAZINE

FLUPHENAZINE

PROCHLORPERAZINE

ACETOPHENAZINE

FLUPHENAZINE DECANOATE

FLUPHENAXINE ENANTHATE

STELAZINE

FENTAZINE; TRILAFON

PROLIXIN; PERMITIL

COMPAZINE

TINDAL

MODECATE

MODITEN

 

PIPERIDINE PHENOTHIAZINES

THIORIDAZINE

MESORIDAZINE

MELLARIL

SERENTIL

 

THIOXANTHENES

 

 

 

 

KAS ICINE IGNE OLARAK---------

THIOTHIXENE

FLUPENTHIXOL

ZUCLOPENTHIXOL

DIHYDROCHLRIDE

CHLORPROTHIEXENE

FLUPENTHIXOL DECOANOATE

ZUCLOPENTHIXOL DECANOATE

NORVANE

FLUANXOL

-

CLOPIXOL

TARACTAN

DEPIXOL

CLOPIXOL

 

 

BUTYROPHENONES

(Tablet), (Igne)-------------------------

 

HALOPERIDOL

HALOPERIDOL DECANOATE

PIMOZIDE

DROPERIDOL

FLUSPIRILENE

PENFLURIDOL

 

HALDOL

HALDOL DECANOATE

ORAP

INAPSINE

IMAP

SEMAP

DIBENXOXAZEPINES

LOXAPINE

LOXITANE;DAXOL

DIHYDROINDOLONES

MOLINDONE

MOBAN

(Temmuz 1990) Dunya Sizofreni Arkadasligi/Dayanismasi Bilgileridir .

 

 

  APPENDIX I EKI-MART 1994

  Gelecekteki, yarinlardaki ilaclar; Yeni ilaclarin gelismesini ilgili birkac sey etkilemektedir.Bunlar bizim gittikce artan beynin temel mekanizmasini  anlama bilgi duzeyimiz, var olan ilaclarin etkilerinden derlenen bilgiler ve klinik denemelerin gittikce daha da  sofistike,gelismis olmalaridir.Ilaveten sizofrenili insanlar ve aileleri de yeni ilaclarin gelismesinde onemli roller oynamaktadirlar.Nihayet ekonomik faktorler de onemli oldugundan,yeni ilaclarin maliyetleri de test edilmekte,kullanilabilir ucuzlukta olup olmadiklarina bakilmaktadir.

 

  Yeni test edilmekte olan ilaclar genellikle hangi reseptorleri bloke ettikleri ile tarif edilirler.Asagidaki liste tam degildir,eksiktir;

  Clozapine bircok reseptoru bloke eder ve etkili olabilmesi icin hala hangi kombinasyonun gerektiginden emin degiliz. Test edilmekte ve arastirilmakta olan  bir cok ilac karisik bircok reseptoru bloke eden,clozapine gibi ilaclardir.

 

  Seratonin,dopamin bloke etme kombinasyonuna  (SDA) ornek risperidone ‘ dur-bu kombinasyona sahip bircok ilac da test edilmektedir.

 

  Selektiv D2 reseptor bloke ediciler bazi ulkelerde halen mevcuttur-vardir ve yenileri de gelistirilmektedir.Selektiv D2 bole ediciler etkili ve hafif yan etki profili  olan ilaclardir.Selektiv D1 reseptor bloke edicilerse hayvanlarda test edilmistir.D4 reseptoru ise yeni kesfedilmis bir reseptordur ve yeni ilaclarin etki alaninda onemli bir saha olabilir.

 

  Klinik arastirmalar yeni ilaclar hakkinda daha spesifik/.net sorular sormaktadirlar simdi.Mesela bu ilac akut sizofreni relapsinde  ise yariyor mu?Veya ozellikle negatif semptomlari olan kontrol altina alinmis sizofrenide ise yariyor mu gibi.

 

  Bu klinik arastirmalar, arastirmacilar, sizofrenili kisiler, onlarin aileleri ve oteki onemli destekleyici kisiler arasindaki bilgili, detayli konusmalar atmosferinde gelismek ve olusmak zorundadir.Bu kooperasyon atmosferi sorgulamasinin ilac onaylandiktan sonra da devam etmesi gerekir.Onaylanmasi demek; ilacin emniyeli ve etkili oldugu hakkinda birseyler biliyoruz demektir;ilac hakkinda herseyi anladigimiz anlamina gelmez.

  Kanada Sizofreni Cemiyeti Dr. Donald Addington’a bu guncel bilgileri sagladigi icin tesekkur eder.Mart 1994

 

  APPENDIX/EK II -KANADA BEYIN DOKUSU BANKASI

  Tum dunyadaki  arastirma labratuarlarinda gelismeler kaydedildikce , gittikce daha cok insan olumden sonra insan beyninin arastirilmasindaki muhtesem potansiyeli anlamaga basladi.Ancak toplumun,inasanlarin anlamadigi seyse; gelecege donuk umit veren sonuclar rapor edilmekte ve agir norolojik ve psikiyatrik hastaliklarla ilgili anlayis ve goruslerimiz/bilgimiz gelismektedir ancak  daha da onemli gelismeler surekli gecikmektedir CUNKU BEYIN DOKUSU BAGISLARI YOK DENECEK KADAR AZDIR.

 

  Kanada Beyis Dokusu Bankasi, ilgilenen  bilimsel arastirmacilara beyin dokusu toplama,muhafaza etmek/saklamak ve dagitimini temin etmek ve tibbi arastirmalari desteklemek  icin 1981 de kurulmustur.Bu arastirmalar bugun bircok insani etkileyen psikiyatrik ve norolojik bozukluklarin nedenlerintedavisi ve sonunda kesinlikle tedavileri ile ilgilenmekte ve  incelemektedirler.Bunlarin icinde sizofreni,Alzhaymir hastaligi,distoni,epilepsi/sara,ve otekiler vardir.

 

  Son on yildaki arastirmalar insan beyninin arastirilmasin, calisilmasinin sinir sisteminin fonksiyonlarini anlamak  ve nihayet bu hastaliklari onlemek ve etkilerini azaltmak icin , cok hayati oldugunu gostermistir.Cok yakin gecmiste, olum sonrasi beyin arastirmasi, Huntington hastaliginda ve Parkinson hastaligi tedavisinde genetik testin gelistirilmesinde onemli rol oynamistir.Ilaveten, insan beyni dokusu gereklidir cunku bircok ciddi norolojik ve psikiyatrik durumlar sadece insanlari etkilemektedir ve  bu nedenle de hayvanlarin kullanilmasi soz konusu degildir.

 

  Mukayes etmek icin,beynisaglikli olmus insanlardan ve norolojik ve psikiyatrik hastaliklar yasayarak olmus kisilerden de beyin bagisi gerekmektedir.Ayni zamanda ailesinde genetik hastaliklar olan kisilerin akrabalarindan da olum sonrasinda beyin bagislarina cok ciddi sekilde ihtiyac vardir.DNA ornekleri saklanmaktadir bu orneklerden ki yarinlardaki genetik testlerde kullanilabilsin.

 

  Beyin Bagislari hakkinda Ne Bilmelisiniz ?

·         Sizin beyninizi bagislama isteginizi olum aninizda en yakin kanuni yetkili yakininiz dogrulamali,haber vermelidir.

·         Olumden once beyin bagisina karar verip, resmen bagis yapmis olmasaniz bile, aile uyeleri olumunuzden sonra beyninizi bagislayabilirler Kanada’da.

·         Her turlu durumda, her bagislayanin  ve muhtemel donorun isimleri kesinlikle gizli tutulmaktadir.

·         Kafatasinin arkasindaki bir kesikten beyin alindigi icin,yuzde bozulma olmaz.Boylece beynin bagislanmis olmasi hiristiyanlikta yuzu acik yapilan cenaze torenlerine ve oteki geleneksel torenlere engel degildir.

·         Otopsi gerekmez.Bagislayanin goruntusunu degistirmez beynin kafatasinin icinden alinisi.Beyin Bankasina sadece beyin gonderilir.

·         Uygun oldugunda, ilgili aileye ve saglik profosyonellerine teshis raporu gonderilecektir.

·         Beynin bagis icin uygunsuz olmasina 4 ana onemli neden vardir.Bunlar;

1.    Kisi akciger solunum aletine bagliyken olmusse

2.    Kisi cok yuksek bulasici bir hastaliktan olmusse

3.    Eger kisi tum vucudunu bir tip okuluna bagislamak istiyorsa

4.    Ve kisi kalp,goz,bobrek  vs bagisi yapmissa ve bu nedenle hayatini aletlerle surdurmek uzere tibbi cihazlara baglanmissa

·         Kanada Beyin Bankasi hukumet tarafindan ve ozel bagislarla kurulmustur.Genellikle beyin bagisinin aileye bir masrafi,maliyeti yoktur.Ancak bazen mahalli hastahanede veya cenaze direktorlugunde masraf alabilirler.

·         Arastimalarin cok buyuk bir cogunlugu coka z beyin dokusuyla yapilabildigi icin,her bagislanan beyin bircok arastirmaciya cok fazla ornek saglayabilmektedir.

·         Olumlerden hemen sonra yapilmalidir otopsiler.Beynin yarisi yarinlardaki biyokimyasal calismalar icin hemen dondurulmaktadir.Oteki yarisi ise formalin denen ozel bir solusyona yerlesturilir ve patolojik calismalar/arastirmalar ve hastaligin kesin anlasilmasi islemleri icin kullanilir.

·         Beyin Bankasina acilen hemen haber verilmesi lazimdir potansiyel donor olunce.gecikme beyin bagisinin kaybedilmesine sebep olabilir.

 

Nasil bagis yapacaksiniz?Muhtemel donor olmak kolaydir.Kanada beyin Bankasi (416) 977 3398 I arayiniz.tercih ederseniz,”Umit Hediyesi” -Kanada Beyin Doku Bankasi brosurunu isteyebilirsiniz ve ekteki dodnor kartini doldurunuz.Ama once en onemlisi; ailenize haber verin olumunuzden sonra beyninizi bagislamak istediginizi;sizin adiniza onlarin bu islemleri yapmalari lazim olumunuzden sonra ve neden bagislamak istediginizi de anlamalari lazim ki bu isteginizi yerine getirsinler hassasiyetle ve mutlaka.

 

Turkiye’de siz de arastirin.Yurt disinda yasayanlari beyin bagisi yapmaga davet ediyoruz. Ozellikle de hem saglikli ve hem de kendisinde,  ailesinde norolojik ve psikiyatrik rahatsizliklar olanlari ki tum dunyaya hizmet etmis olalim-nedenleri ve careleri,daha iyi tedavileri bulunsun.

 

  APPENDIX/EK III  -BEYIN GORUNTULEME TEKNIKLERI TIPLERI

  Not:Asagidaki teknikler vucudun oteki kisimlari icin de kullanilmaktadir.

 

  Beyin Yapisini/strukturu olcen teknikler: Bunlar beyin anatomisinin ve muhtemel yapisal anormallikerin calisilmasina musaade ederler.

 

  KOMPUTERIZE TOMOGRAFI (COMPUTERISED TOMOGRAPHY=CT)

  1970lerin basinda gelistirilmistir ve ilk resimleme teknigidir.Temel olarak CT rontgen isinlari yayar,gonderir  ve hastanin etrafinda doner.Hastanin oteki tarafina yerlestirilen detektorler/alicilar ise radyasyonu alirlar.CT nin komputeri de bu radyasyon dalgalarini ( beynin vs )enine dilimler/kesitler halinde detayli olarak tercume eder ve resime,goruntuye donusturur.

  CT sizofreni, depresyon ve bipolar hastalik=manik depresiv dahil mental hastaliklarla ilgili olabilecek beyin anormalliklerini bulmada, tanimada faydali oldugu ispatlanmistir.

  CT kullanilirak sizofreni hastalarinda beyninde oteki insanlara gore daha buyuk ventrikuler odaciklar bulundugu kesinlesmistir.Bu beyindeki ventrikuler odaciklar beyinde sivi ile dolu bosluklardir ve bu odaciklardaki buyumenin oteki beyin hucrelerine zarar verdigi dusunulmektedir.

 

  MAGNETIK REZONANS IMAJI/RESIMLEME TEKNIGI (MAGNETIC RESONANS IMAGING =MRI)

  Nukleer Magnetik Rezonans=NMR olarak da bilinir.MRI daha yeni bir teknik sayilir-son 4 yilda da cok genis bicimde kullanilmaktadir.CT nin aksine,MRI beyin bolgelerini degisik yonlerden/farkli acilardan manyetik alan (radyasyon degil) kullanarak resimler.Hem de dogru sekilde beyin yapisini rekonstrukt eder, tekrar bir araya getirir parcalari/goruntuleri ve boylece daha da gelistirilmis goruntuler elde edilir ;ozellikle de CT ile kolayca algilanamayan/gorulemeyen/resimlenemeyen bolgelerde.MRI iyonize radyasyon kullanmadigi icin hastaya minimum dozda risk soz konusudur.

 

  Malesef cok yeni bir teknik oldugu icin, potansiyel uygulanabilirligi,daha cok nerelerde kullanilmali konusunda daha cok arastirma gerekmektedir.Ancak MRI ile yapilan bircok arastirma insanlarda sizofreni,buyumus ventrikeller dahil bircok anormalliklerin gozlemlenmesini destekliyor gorunmektedir.

 

  Beyin Fonksiyonlarini Olcen teknikler: Bunlar beyin calisirken, metabolik aktivitenin olcumu ve norotransmiterler/iletken,mesaj alip veren sinirler sisteminin aktivitesinin arastirilmasini saglarlar.

 

  BOLGESEL SEREBRAL KAN AKISI (REGIONAL CEREBRAL BLOOD FLOW=RCBF)

  Bu metod izleyiciler denen kan akisi olcumunu kullanan metoddur.Izleyici=tracer elektromanyatik radyasyon tasiyan veya yayan bir maddedir.En sik kullanilan ise xenon 133 denen emin bir radyoaktif gazdir ve bundaki yokolma miktari olculur hasta bunu icine cektikten sonra.Bu metodu kullanan bir arastirma sizofrenli hastalarinin kan akislarinda anormallik oldugunu gostermistir.

 

  Kisiye cesitli degisik testler yapilarak,”RCBF” de beyindeki metabolik aktiviteyi dalgalarini,haritasini cikartmak icin kullanilabilir.Mesela bir arastirmaya gore sizofrenili kisilerde beynin on kismi olan frontal loblarin kullaniminin azaldigi gorulmustur.Bu bulus zaten genel bir hipotez olan ; sizofrenili hastalarin on lob fonksiyon bozuklugundan rahatsiz olduklarini da dogrulamaktadir.Ilaveten, sizofrenililerde sol beyin yarisinda da bazi anormallikler gozlemlenmistir.Bu da sizofrenili kisilerdeki bugune kadar bilinen konusma ve duyma anormalliklerini de dogrulamaktadir.

 

  TEK FOTO EMISYONLU KOMPUTERIZE TOMOGRAFI (SINGLE PHOTO EMISSIONS TOMOGRAPHY=SPECT)

  Bu sken etme=tarama metodu hem CT hem de MRI tekniklerini kullanir ve “photons” denen radyoaktifli partikulleri teshis eder; photonlar da haricen verilen izleyicilerle yayilirlar. Xenon bazen izleyici=tracer olarak kullanilabilir ama dusuk enerjili oldugundan izlenmesi pratik olmaz.Halen tracerlar=izleyiciler dopamin alicilari icin vardirlar.

 

  Halen tum norotransmiter (beyinde sinirler arsinda mesaj alis verisinde iletkenlik yapan dopamin,seratonin vs gibi kimyeviler) sistemi icin uygun goruntulemeyi temin edecek tracer=izleyiciler gelistirilmektedir ve de bu gelismeler sayesinde de SPECT ler ilaclarin etkisini,tedavi mekanizmasini monitor etmek=izlemek icin kullanilabileceklerdir.Bu metod halen zaten Alzheimer hastaligina uygulanmada olumlu neticeler vermistir bile.

 

  SPECT, PET kullanimindan daha ucuzdur ama rezolusyonu PET kadar iyi degildir; yine de bircok sekilde kullanimi faydalidir.Mesela bu teknigin daha da gelistirilmesi daha kucuk universite merkezlerinde ve lokal hastahanelerde kullanilmasini saglayabilir.

 

  POZITRON EMISYON TOMOGRAFISI (POSITRON EMISSION TOMOGRAPHY= PET)

  RCBF ve SPECT  calismalari tek photon=radyoaktifli partikullerin tanimlanmasina dayanir;PET ise 2 adet photonu tanir ve daha iyi ve net goruntuleme verir.

 

  Tum tekniklerin en esnegi ve hassas olani olmasina ragmen PET, malesef cok ozel aletler ve cok onemli uzmanlasma gerektirir bunlari calistirmak icin.Bu da PET operasyonunu ve satin alinmasini  cok pahali hale getirir.

 

  PET arastirmalari ozellikle de beyindeki norotransmiterler sisteminde ozellikle cok gelecek vadediyor gozukmektedir.Bir ornekse; dopamini kullanan sinir reseptorlerinin/alicilarinin arastirilmasidir ve ozellikle de bunlarin sizofreni ile iliskileridir.Dahasi PET le degisik reseptorlerdeki cesitli ilaclarin etkisini ogrenebilirsiniz. Bu tardiv diskenazi gibi yan etkileri anlamada cok onemli olabilir ve sizofrenide daha iyi ve etkili tedaviler gelistirilmesine sebep olabilir .

 

  Kanada Sizofreni Dernegi kooperasyonu ile Kanada Ulusal Saglik ve Sosyal Yardim Bakanligi tarafindan basilmistir bu kitap.Schizophrenia -A Handbook For Families,Sizofreni-Ailelere El Kitabi .”Amacimiz Kanadalilarin sagliklarini iyilestirmek ve gelistirmektir” Kanada Saglik Bakanligi .RC514-S33 1995  616.89”89’0092 C95-980120-0

   

BRITISH COLUMBIA SIZOFRENI CEMIYETI OZEL MUSAADESI ILE TERCUME EDILMISTIR

URL; http://www.bcss.org/   e-posta:  bcss@istar.ca

 

Tercume eden ;

RUKI ruki@ruki.org

URL http://www.ruki.org Subat 2000

 

 

TOPLUMDA BEYIN, DAVRANIS VE DEPRESYON HASTALIKLARI STIGMASININ YOK EDILMESINE VE GONULLERDEKI BILGISIZLIK PASININ SILINMESINE, DISLAMA CEHALETININ KOKUNUN KAZINMASINA YARDIM EDINIZ.

 

Merhaba, 

 Istanbul Sizofreni  Dostları Derneği

LAMARTİN CAD.NO.NO.23/4

TAKSİM /İSTANBUL

TEL. 0212.256 36 61

FAX.0212.256 53 91

 

Sizofreni Hasta ve Yakinlari Dernegi-ANKARA, Kuveyt Cad. Guven sok. 7/18 Asagi ayranci-Ankara Tel: 0312 466 54 66

Sizofreni Dayanisma Dernegi-IZMIR , 370. sok.44 A Bahcelievler,Izmir Tel; 0232 261 80 83 

Manisa'daki dernek yeniymis-henuz adres telefon bilinmiyor-gelince ilave edilecektir

Siz de kendi sehrinizde dernegin subesini kurmak icin yukardaki adres ve telefonlarla temasa gecin;oncu olun;destekleyin maddi ve manevi lutfen.Ne kadar cok kisi konuya sahip cikarsa sesimizi duyurmak,amacimiza ve kanunlarimiza ,erken teshis ve tedaviye kavusmak o kadar kolaylasacaktir.Eleleyiz! RUKI

 

LUTFEN AILENIZDE SIZOFRENI HASTASI VARSA DA YOKSA DA KATILIN,BASVURUN,TELEFON EDIN,ZIYARET EDIN,MUTLAKA UYE OLUN,DENETLEYIN,DESTEKLEYIN,BAGIS YAPIN DESTEKLEYIN VE MUTLAKA CIKARTILMASI GEREKEN MENTAL HASTALARIN CAGDAS HAKLARI VE SIZOFRENI IS GOREMEZLIK KANUNLARININ VE DIGERLERININ TBMM DEN DERHAL CIKARTILMASI ICIN EL ELEYIZ-BELKI HIC UMMADIGINIZ ZAMANDA BIRISINE BIR FAYDANIZ,YARDIMINIZ DOKUNABILIR.TOPLUMDA HER 100 KISIDEN BIRISI SIZOFRENI HASTASIDIR. SIZOFRENI DOSTLARINA KATILINIZ.Gelismelerden haberdar oldukca sizlerle paylasacagim.Siz de benimle paylasin lutfen.RUKI

 

TOPLUMDA BEYIN,DAVRANIS VE DEPRESYON HASTALIKLARI STIGMASININ YOK EDILMESINE VE GONULLERDEKI BILGISIZLIK PASININ SILINMESINE, DISLAMA CEHALETININ KOKUNUN KAZINMASINA YARDIM EDINIZ.

 

http://www.ruki.org/schizophel.htm GENCLIKTE SIZOFRENI EL KITABI