GENCLIKTE SIZOFRENI- EL KITABI

 

SIZOFRENI HAKKINDA GERCEKLER

GENCLIGI KANUNLAR ONUNDE DE CALISAMAZ / OZURLU DURUMA GETIREN EN BUYUK DUSMAN

 

BASIC FACTS ABOUT SCHIZOPHRENIA- YOUTH’S GREATEST DISABLER

BCSS-British Columbia Sizofreni Cemiyeti

 

BRITISH COLUMBIA SIZOFRENI CEMIYETI OZEL MUSAADESI ILE TUM TURKIYE’DE HIC DEGISTIRILMEDEN, ASLINA SADIK KALARAK , BEDAVA DAGITILMAK, FAYDALANILMAK, BASILMAK AMACLI RUKI, WWW.RUKI.ORG TARAFINDAN TERCUME EDILMISTIR.

 

 

http://www.ruki.org/schizaileel.htm ye de tiklayiniz; bu da sizofreni sevdikleri olan aileler icin hazirlanmis el kitabidir

 

 

 

Genclere, Egitimcilere, Ailelere ve Otekilere Mektup:

 

Sevgili Okuyucu,

 

Sizofreni hakkinda bazi temel bilgileri ogrenmek istiyorsaniz, umariz bu kitapcigi faydali bulursunuz. Lutfen unutmayin, burada yazilanlar sadece tanitma amaclidir ve teshis amacli kullanilmamalidir.

 

Kitapdaki bilgilerin cogu baska kitaplardan, yazilardan, insanlarin kisisel tecrubelerinden alinmistir.Sizofreni hakkinda daha fazla ogrenmek isterseniz, doktorunuzla konusun veya mental saglik profosyonelleri ile gorusun.

 

Lutfen dikkat: Bu bilgileri hic degistirmeden,aslina aynen sadik kalarak kopyeleyebilir,kesinlikle bedava egitim amacli olmak kaydiyla cogaltabilir, basabilirsiniz,tum TURKIYE’de dagitabilirsiniz.

 

Bu kitabin sizde nasil ise yaradigini, nasil yardimci oldugunu veya gelecekte kitabin daha da gelistirilmesine yarayacak fikirlerinizi bilmek, duymak isteriz.Bizimle temas kurmak icin:

 

KAYNAK:

British Columbia Schizophrenia Society BCSS

#201-6011 Westminster Highway

Richmond, B.C. V7C 4V4

Phone (604) 270-7841  Fax: (604)270-9861

E posta:  bcss@istar.ca

URL; http://www.bcss.org/

 

 

Mesela SIZ Buraya bu bilgileri kullanacak,SPONSOR OLACAK, bastiracak dernek vs adini, adres, tlf, fax, e-posta, URL yazabilirsiniz;

 

 

BCSS Sizofreni Cemiyetine isbirligi ve ellerindeki tum hazirlanmis bilgilerin Turkce’ye tercumesine ve Turkiye’de tum sizofrenili kisilerin aileleri, arkadaslari icin, dernekler, dayanisma gruplari ve her turlu  bedava  egitim amacli kullanilmasina musaade ettikleri icin sonsuz tesekkurlerimizi sunariz.Bu amacla kopyelenebilir, basilabilir, cogaltilabilir, BEDAVA dagitilabilir ancak kaynak veriniz.Kendilerine de bir kopyesi istekleri uzerine gonderilmistir.

Tercume eden: RUKI    25.12.1999

 

 

SIZOFRENI GENCLIGI KANUNLAR ONUNDE DE EN BUYUK CALISAMAZ, AGIR OZURLU HALE GETIREN DUSMAN

 

 

GERCEKLER:

 

§          Sizofreni gencleri, gencliklerinin tavanindayken, en guzel zamanlarinda etkileyen bir hastaliktir. Genel sizofreni alevlenme yasi  16- 25 arasindadir.

§          Sizofreni tibben bir fiziksel hastaliktir.Bu kadar.Nokta.

§          Tedavi imkani vardir!

§          Erken teshis ve erken modern tedaviyle hastaligi stabilize etmek, hastaligin uzun vadedeki durumunu cok cok fazla iyilestirir.

 

 

SIZOFRENI ENDER DEGILDIR: KIMSENIN DE SIZOFRENIYE KARSI BAGISIKLIGI  YOKTUR

 

§          Sizofreni dunyanin her yerinde var-tum irklarda, her kulturde ve tum sosyal siniflarda gorulebilir.

§          Dunyada her 100 kisiden birisini etkiler sizofreni.Bu sayi ortalama B.C de 40.000 kisi veya Kanada’da toplam 290.000 kisidir. (ABD de ise 2.7 milyon kisidir) Turkiye’deki rakamlari bilmiyoruz ama 700-800.000 kisi olmasi lazim en az.

 

KADIN VE ERKEKLERDE HASTALANMA SIKLIGI ESITTIR

 

§          Erkeklerde, sizofreni baslangic yasi 16- 20 yasdir

§          Kadinlarda ise bazen biraz daha sonradir 20- 30 yaslarinda.

 

 

HEPIMIZ ETKILENIYORUZ

 

§          Kanada’da diger tum hastaliklardan daha cok, sizofreni hastalari tarafindan isgal edilmektedir hastahane yataklari- %8

§          Her yil hastahanelere yatmalari, calisamaz durumda olanlara “disability” =issizlik odemeleri, yasama takviye, yiyecek, kira vs “welfare” odemeleri ve calisamamalarindan kaynaklanan is kaybi dahil her sene, Kanadalilara maliyeti milyarlarca dolardir.(BIZIM ULKEMIZ DAHA BU SORUMLULUGUNU KANUNLAR ONUNDE USTLENMEMISTIR)

§          Oteki maliyetler –kisinin sahsi potansiyeli, sahsi acilari, uzuntusu, cektikleri ve ailelerin yasadigi zorluklar, problemler ise hicbir seyle olculemeyecek kadar zordur.

 

 

“Sizofreniden sadece kurbanlar degil, aileler ve arkadaslar da etkilenir…Onlarin cektikleri de , topluma fatura edilen sosyal ve maddi  maliyeti de olculemez.”-Seeman, Littman, et al.

 

 

SIZOFRENI NEDIR?

 

Schiz-o-phre-ni-a,n.  Davranis ve entelektuel (zihin-beyinle ilgili) rahatsizliklar, realiteden uzaklasmakla karakterize edilen ve cok fazla degisik etkileri olan bir grup psikoz reaksiyonlardir.Amerikan Heritage Sozlugu.

 

Sizofreni deluzyonlar, halusinasyonlar, dusunme ve komunikasyonda rahatsizlanmalar ve gittikce kotulesen sosyal fonksiyonla karakterize edilir-Edward Sachar, MD

 

Tum sizofrenili kisileri yeterince anlatabilecek bir tarif yoktur.Cunku bu beynin bir hastaligidir ve beyin de kompleks, karisik, zor bir organdir, sizofreni de oldukca komplekstir.

 

Acik secik bilinen ise:

 

1.      Bu hastalik hayatin her yonunden, her cevreden, normal, akilli insanlari etkileyebilir ve

2.      Hastalik algilamayi, tum duyulari bozar ve duyduklarinin, gorduklerinin,hissettiklerinin  hangisi,ne  gercek, ne gercek degil ayirdedebilmesini cok zorlastirir.

Gereken destek verilerek, sizofrenili insanlar semptomlari ile basa cikmayi ogrenebilir ve makul rahat ve uretken hayatlar yasayabilirler.

 

 

SIZOFRENI:

 

§          BEYIN HASTALIGIDIR

§          KESIN VE BELIRGIN SEMPTOMLARLA TANINIR

§          ASIRI DUSUNCE BOZULMALARI ILE BELIRGINDIR

§          ILACLA VE SUREKLI DOKTOR KONTROLLERI ILE HEMEN HEMEN HER ZAMAN TEDAVI EDILEBILIR-STABILIZE EDILIR

 

 

SIZOFRENIYE NE SEBEP OLUR ?

 

“Sizofreninin henuz kesinlikle neden oldugunu anlamiyoruz, ancak arastirmalar hizla ilerliyor” –Seeman, Littlemann, et al

 

Arastirmacilar sizofreninin henuz “nedenlerini” bilmedikleri konusunda hemfikirler ama bilmecenin bircok parcalari netlesiyor.Calisma ve ilgi alanlari soyle:

 

§          Biokimya –Sizofrenili kisilerde beyinde sinir sisteminde kimyevi dengesizlik olustugu anlasilmakta.Boylece,bazi arastirmacilar beyin hucreleri arasinda komunikasyonu= iletisimi  saglayan mesaj ileticileri(neurotransmitters)calismaktadirlar.Simdi modern antipsikotik=antipsikotik ilaclar 3 degisik sinir iletkeni=mesaj ileticileri sistemini hedeflemektedirler- dopamin,serotonin ve norepinephrine.

§          Serebral/beyinde kan dolasimi- Modern beyin resimleme teknikleri ile(PET skenler) arastirmacilar beyinde bilgi akisi islemleri basladiginda aktive olan,harekete gecen bolgeleri tanimlayabiliyorlar. Sizofrenili kisilerde beynin degisik bolumlerindeki aktiviteyi “koordine etmede zorlandiklari” gorulmektedir.Mesela dusunurken veya konusurken, bircok insanin beyninde on lobda=tarafta artan bir aktivite izlenir, ve ayni kiside beyindeki dinleme bolgesinde ise aktivite azalmasi gozlenir.Ancak sizofrenide kiside on beyin lobunda ayni aktivite artisini gorulur ancak oteki bolgede aktivite azalmasi, filtre etmesi gorulmez.Arastirmacilar halusinasyonlar suresinde de beyinde belli yerlerde alisilmamis aktiviteler gorebilmisler,tanimlayabilmislerdir.

§          Molekuler Biyoloji- Sizofrenili insanlarda bazi beyin hucrelerinin dizilimleri, haritalari muntazam degildir.Bu hucreler bebek dogmadan cok once olustugu icin,soyle bir spekulasyon var: (i) Bu hucrelerdeki gayri muntazamlik sizofreninin dogumdan once olustuguna dair neden olarak gorulebilir; veya (ii) Bu hucrelerdeki durum hastaligin daha ilerde olusmasina neden olabildigini gosterir.

§          Genetik, kalitimsallik- Genetik arastirmalar devam etmekte ama su ana kadar sizofreninin aileden kalitimsal bir sizofreni geni ile gectigine dair bir bilgi yoktur.Sizofreni bazi ailelerde daha sik gorulur.Ama sizofreni olan bircok hastanin aile gecmisinde sizofreni yoktur.

§          Stress- Stres sizofreniye sebep olmaz.Ancak zaten var olan hastalikta,  stresin semptomlari daha kotu yaptigi ispatlanmistir.

§          Uyusturucular- Alkol, sigara, tutun ve sokak uyusturuculari dahil tum uyusturucular kendileri sizofreniye sebep olmazlar.Ancak belli uyusturucular semptomlari daha da kotulestirirler veya zaten sizofrenili kiside psikoz krizini alevlendirirler adeta tetigi ceker gibi.Uyusturucular ayni zamanda sizofreniye benzeyen semptomlara=belirtilere sebep olurlar normalde saglikli insanlarda bile.

§          Beslenme Teorileri- Hasta kisinin gerekli sekilde uygun, saglikli ve dogru beslenmesi gereklidir ancak belli vitaminlerin eksikliginin sizofreniye sebep olmasi soz konusu degildir.Megadozda =asiri dozlarda vitamin terapileri promosyonlari yapanlarin iddialari dogrulanmamistir.Bazi kisiler vitamin aldiklarinda daha iyi olabilirler.Ancak bu surekli antipsikotik ilaclarinin kullanimi veya genel bir iyi beslenmenin+vitamin+ilaclarin  iyilestirici etkileri neticesinde gorulebilir.Veya bu kisiler ne tur tedavi kullanilirsa kullanilsin zaten iyilesecek grupta olanlardir

 

 

EVET, SIZOFRENININ ASLINDA NEDEN OLDUGUNU BILMIYORUZ AMA SUNLARI BILIYORUZ…

 

 

SIZOFRENI SUDUR:

 

§          Beyin hastaligidir, beyindeki fiziksel ve biyokimyasal degisiklikler nedeniyle , kesin ve belirgin semptomlari vardir.

§          Gencligin en cok zarar gordugu/ calisamaz , isgoremez durumda birakan bir hastaliktir- hastaligin baslama yasi genellikle 16- 25 yaslaridir

§          Hemen her zaman ilaclarla tedavi edilebilir.

§          Insanlarin sandigindan da sik rastlanir.Dunyada her 100 kisiden 1 rinde rastlanir- bu Kanada’da 290.000 kisi, komsumuz B.C. deki 40.000 kisi de dahildir buna. Toplumda  her 100 kisiden birinde sizofreni oldugu bilindigine gore,Turkiye’de en az 650-700-800 bin kisi sizofreni hastasidir en az.

 

SIZOFRENI SU DEGILDIR:

§          “Bolunmus, cift kisilik” degildir.

§          Cocuklukta yasanan bir travma,derin uzuntu iz birakan olaylar nedeniyle, kotu anne-baba, veya fakirlik nedeniyle olmaz.

§          Kisinin kendi hareketi veya kisisel basarisizligi neticesi de degildir hastalik.

 

SEMPTOMLAR

 

“Bir turlu normal/avaraj bir IQ su=zekasi oldugunu, yakisikli oldugunu, iyi bir sahsiyeti oldugunu ve—hem de cok hasta oldugunu kabul edemedim”.- Sizofrenili bir cocugun ailesi

 

Oteki hastaliklarda da isaretler belirtiler oldugu gibi, sizofrenide de vardir.Semptomlar herkesde birbirinin ayni olmaz.Bazi insanlarda hayatlari boyunca sadece bir defa sizofreni epizodu= belirtilerin acik secik goruldugu ve mutlaka doktor kontrolunde olmalari gereken kriz/psikoz suresi olur.Bazilarinda tekrarlayan sizofreni surecleri olur ama aralarda normale yakin,oldukca normal hayatlar surerler. Bazilarinda ise hayatlarinca agir semptomlar gorulecektir.

 

 

Sizofreni herzaman kisilikte ve kapasitede degisiklikleri yapar…Aile uyeleri ve arkadaslar kisinin “ ayni olmadigini” gorurler. Cunku algilamada zorluklar yasamaktadirlar -  ne gercek ne degil algilama zorluklari vardir-hasta kisi genellikle semptomlari arttikca daha cok kendi kabuguna cekilir. Bu kotulemeler genelde  su alanlarda gozlemlenir:

 

§          Isinde veya akademik aktivitelerde

§          Otekilerle iliskilerinde

§          Kendine bakmasi ve hijyen= temizlik, banyo, sac,sakal  vs

 

 

KARAKTER DEGISIKLIKLERI:

 

§          Sahsiyet/Kisilik degismesi- Genelde sizofreniyi tanimada anahtardir.Ilk once degisiklikler hafiftir,azdir ve farkedilmez kolay kolay.Nihayet, bu degisiklikler aileye,arkadaslara, sinif arkadaslarina veya is arkadaslarina gozle gorunur hale gelir.Duygusuzluk veya duygularda, ilgisinde ve motivasyonda  azalma vardir.normal olarak disa donuk,gezmeyi ,arkadaslariyla birlikte olmayi vs seven kisi kabuguna cekilir,sessizlesir,veya hisleri inisli cikislidir.Duygular,hisler uygunsuzlasabilir- kisi uzuntulu bir durumda gulebilir, veya bir sakaya aglayabilir- veya hic duygu belirtisi gosteremeyebilir.

§          Dusunce Bozuklugu- En inanilmaz etkili degisikliktir cunku uygun net dusunmesini ve mantikli hareket etmesini, cevap vermesini engeller.Dusunceler yavas olusabilir veya cok hizlidir veya hic yoktur.Kisi konudan konuya atlayabilir, zihni karisik gorunebilir veya en basit kararlari bile vermekte zorlanabilir.Dusunme deluzyonlarla renklenir- yani hicbir mantikli nedeni olmayan gercek olmayan inanclar, dusunceler. Bazi insanlar yargilandiklarina,olduruleceklerine inanirlar, birisinin onlari gozetledigini, kendisine karsi casusluk yaptiklarini veya birilerinin ona karsi planlar yaptiklarina inanabilirler.Buyukluk deluzyonlari gorulebilir=kendilerini cok onemli buyuk, guclu vs kisiler zannedebilirler veya her konuda guclu,her seye muktedir ve tehlikelere karsi hicbir korumaya ihtiyaclari olmadigini sanabilirler.Guclu dini tutkular,durtuler gorulebilir veya dunyanin yanlislarini  duzeltmek uzere kisisel misyonlari olduguna inanirlar.(mesih vs gibi)

§          Algilama Degisiklikleri- ise hasta kisinin dunyasini alt ust ederler, tersine cevirirler.Gozlerden, kulaklardan, burundan,cildden ve dildeki tad alma duyularindan beyine giden mesajlar birbirine karisir- ve hasta kisi gercekte var olmayan seyleri gercekten duyar, gorur, koklar veya hisseder . Bunlara halusinasyonlar denir.Sizofrenili hasta sikca sesler duyar.Bazen bu sesler onu surekli tehdit etmekte, korkutmakta veya asagilamakta, lanetlemektedir: ona emir verebilirler “kendini oldur” gibi.Bu tur emirlerin uygulanma tehlikesi her zaman vardir.Hasta olanda gormede de halusinasyonlar olabilir- duvarda olmayan bir kapi gorebilirler:bir aslan,kaplan veya cok onceden olmus bir akraba aniden gorunur onlara.Renkler, sekiller ve yuzler kisinin gozleri onunda degisebilir. Sese, tadlara, kokulara asiri hassasiyet gorulebilir. Calan bir telefon ona itfaiye arabasinin/yangin alarminin sesinden de kotu gelebilir veya sevdigi birisinin sesi havlayan bir kopek sesi gibi gelebilir.Dokunma duygularinda da bozulma vardir.Insan sanki “cildinin altinda karincalar geziyormus ya da cilt kipirdaniyormus” gibi hissedebilir-veya hicbirsey hissetmiyebilir, hatta gercek bir yaralanmada vs den aci,agri dahi duymaz,hissedemez.

§          Kendisiyle ilgili algilamasi- Bir insanin bes duyusu da etkilendiginde, kisi kendisini zamanin disinda, bu dunyada yasamiyor gibi hissedebilir- vucutsuz ve serbestce ucuyormuscasina gezinme - ve hatta insan olarak var olmadigini  hissedebilir.

 

 

BOYLE DEHSETLI VE KORKUTUCU DEGISIKLIKLER YASAYAN BIRISI GENELDE BUNLARI SIR OLARAK SAKLAMAYA CALISACAKTIR.

 

Neler olup bittigini gnelde yogun sekilde saklama ihtiyaci duyarlar ve baska kisilerle gorusmeyerek, onlardan kacarak, kendilerinin otekilerden “farkli”olduklarinin anlasilmasini engellemeye calisirlar.Gercekleri  yogun ve agir sekilde algilayamamaktan kaynaklanan , korku, panik, dehset ve endise duygulari tetiklenir ve bunlar da boyle korkunc,dehset verici tecrubelere dogal reaksiyonlardir.

 

Psikolojik rahatsizlik cok yogundur ama saklarlar-ve korku nedeniyle, siddetle inkar ederler durumlarini.Ailelerinin ve arkadaslarinin uzuntuleri ve kendileri icin cektikleri sikintilar nedeniyle, sizofreni hastalarinin sizofreni acilari, dertleri daha da artar.

 

 

SIZOFRENI HASTALARININ ANLAYISA, SABIRA VE HIC BIR ZAMAN TERKEDILMEYECEKLERINE, BAKILACAKLARINA DAIR GUVENCE VERILMEGE IHTIYACLARI VARDIR.

 

ERKEN IKAZ ISARETLERI

 

Asagidaki listedeki ikaz isaretleri, aile uyelerinde sizofreni hastasi olanlar tarafindan hazirlanmistir.Tarif edilen bircok davranis durumlara olagan reaksiyonlardir.Ama aileler hissederler- semptomlar hafif dahi olsa- fazla belirgin olmayan ama kesin olan bir dikkat cekici davranisin “garip,olagan olmadigi” veya kisinin “ayni kisi olmadigi” gibi.

 

Kisiden kisiye bu semptomlarin adedi ve agirligi farklilik gosterir.-ama herkesin birlikte sozunu ettigi ise “ farkedilir derecede sosyal hayattan cekilme, kendi kabuguna cekilme,insanlardan uzaklasma”.

 

§          Kisisel vucut bakimi, dis gorunusunde gittikce artan gerileme, kotulesme

§          Depresyon

§          Garip beklenmedik davranislar

§          Mantiksiz laflar, sozler, cumleler

§          Asiri uyumak veya uyuyamama

§          Sosyal cevreden kabuguna cekilme, izolasyon ve tek basina olmak

§          Temel kisilikte degismeler

§          Beklenmeyen ani dusmanliklar

§          Sosyal iliskilerde gittikce artan bozulma

§          Hiperaktif olmak veya hic hareketsiz olmak-veya iki durum arasinda gidip gelmek

§          Konsantre olamamak veya kucuk problemlerle basa cikamamak

§          Dinle asiri ilgilenme veya gizli, bilinmeyen, insanoglunun anlayamayacagi seylerle asiri ilgilenmek

§          Anlami olmayan asiri, surekli yazi yazmak

§          Ilgisizlik

§          Aktivitelerini birakmak- vaya genelde hayati birakmak, hayatin disina cikmak

§          Okul basarisinda ve atletik ilgilerde vs azalma, dusme

§          Unutmak

§          Sahip oldugu seyleri kaybetmek

§          Kritige asiri reaksiyon gostermek

§          Mutlulugunu, memnuyetini asla ifade edememek

§          Aglayamaz veya asiri aglar

§          Uygun olmayan zaman ve yerde , gereksiz gulmeler

§          Stimulasyona, uyarilmaya asiri hassasiyeti vardir, rahatsiz olur- gurultu, isik, renkler, desenler

§          Sikca tasinmak veya hitchiking/dagda, ovada dere tepe yurumek gibi, alip basini gitmek vs nedenlerle hep kacmaga calisir

§          Uyusturucu veya alkol kullanabilir

§          Bayilma gorulur

§          Garip vucut pozisyonlari vardir

§          Kisilere veya objelere dokunmayi israrla reddeder: eldiven vs giyebilirler

§          Basini veya vucut tuylerini jiletle kazimak

§          Kendisini/vucudunun cesitli yerlerini jiletle vs kesebilir, kesmekle tehdit edebilir

§          Goz kirpmadan, gozunu dikip bakmak veya durmaksizin surekli  goz kirpmak

§          Duz, cizgi gibi, yilan gibi bakislar

§          Cok dikbasli inatcilik

§          Kelimelerin garip sekilde kullanilmasi veya garip cumleler kurmak

§          Baska kisiler ONA dokunduklarinda hassasiyet ve rahatsizlik duymalari (DOKUNMAZ, kendisine DOKUNDURTMAYABILIR)

 

Calismalara gore destek olan, yargilamayan, ve en onemlisi de kritik etmeyen=tenkit etmeyen aileler hastalarin iyilesmesinde cok seyler yapabilirler.Oteki taraftan,kaotik ve karisik olayli aile uyeleri olan hastalar genelde daha zor durumdadirlar ve hastahaneye daha sik donmek zorunda kalirlar.

Artik bunlari bildigimize gore, aile uyelerinin basa cikma metodlari olusturmak icin becerilerini gelistirmeleri, hastaligin inis ve cikislarini anlayabilmeleri ve adapte olmalari onemlidir.Sakin ve guven verici,yardimci ve destek veren aileler hasta kisinin hayatinda onemli farkliliklar yaratabilirler.

 

 

YASLANAN AILELER – GELECEGE AIT PLANLAR

 

 

YETISKIN BIR COCUGU EVI TERKETMEGE, KENDI BASINA YASAMAYA CESARETLENDIRMEK, DESTEKLEMEK SEVMENIN POZITIF NETICESIDIR, REDDETME, ISTEMEME DEGIL.Sizofrenili birisi icin bu bagimsiz yasamaya ilk adim olabilir.

 

Ayri yasamak ,hem de ailenin birlikte gecirecegi zamanin daha kaliteli olmasi demektir ve daha iyidir- herkes daha az strese girer.Kimse 24 saat gorevde olamaz (bu hastahanelerde 3 vardiya demektir) ve hem de duygusal olarak da iliskide olmak ve de fiziksel ve psikolojik zarar gormemek mumkun degildir.

 

Sizofreninin kisinin zekasini engellemedigini unutmayin.Eger aileler surekli “vermege” devam ederler ve sonunda nihayet kendileri tukenirler, verecek, destekleyecek enerjileri kalmazsa hickimseye faydalari dokunamaz,yardimci olamazlar.Ilaveten hasta olan kisi de bu fedakarliklarin suclulugunu tasir sonucta haketmedigi sekilde.

 

§          Aileler hastanin uzun vadedeki cikarlarini dusunerek, kendi ihtiyaclarini oncelikle,simdi karsilamak zorundadirlar.Yani siz ne kadar iyi,saglikli,ayakta olabilirseniz, hasta da uzun vadede sizden o kadar fazla yararlanabilecektir.Tum aile uyelerinin cok fazla olmasa da, mutlaka disarda kendilerine ait sosyal hayatlari olmasi yararlidir.

§          Cocuklarimizdan, yakinlarimizdan kopmak,”evden ayrilmalarina alismak” her zaman zordur  ama bunu YAVAS YAVAS yaparsak, onlarin  genc yetiskin bagimsizligina dogru atilmis pozitif adimlar olacaktir.

§          Tum insanlarin evden ayrilmalari herkes icin eninde sonunda gereklidir.Ne kadar severlerse sevsinler, kapasiteleri ne olursa olsun, aileler yaslandikca gittikce daha az destek verebileceklerdir zaten ve kimse de olumsuz degildir.Boylece makul bir yasta kisinin bagimsiz yasayacagi sartlari belirlemek en iyisidir.(ABD de gencler liseden sonra, en gec universiteye basladiklari yil evden cikarlar,part time calisarak ,tam gun  vs calisarak, burs veya okuma kredisi-borc alarak vs okurlar ve artik asla anne-baba evine asla donmezler,onlar artik yetiskindirler.)

§          Hasta olan birisinin evden uzakta once deneme olarak yasamaya baslamasi iyi bir fikirdir.Eger bu ise yaramazsa, eve donebilirler kisa bir sure icin ve tekrar yine kendi baslarina yasamayi deneyebilirler.Herkes bu fikirin sadece baslangic oldugunu bilmelidir.Boylece eger isler hemen yoluna girmezse- kimse tum deneyimin basarisizlikla neticelendigini dusunmez boylece. (ABD ve diger ulkelerde calisamaz/is goremez sizofreni hastalarina bagimsiz yasamalarina yetecek kaynaklar, para, dusuk kirali/devletin subvanse ettigi vs ev, saglik ve sosyal yardim destegi saglanmaktadir.)

 

 

SIZOFRENI HASTASI OLMAK NEYE BENZER?

 

Hastaligina ragmen,Janice Jordan 20 yildir Muhendislik ve Teknik Editorluk gorevini basariyla surdurmustur ve dusunce ve tecrubelerini iceren bir siir kitabini da tamamlamistir.Yazdiklari soyle;

 

“Sizofreni tecrubesi kimsenin, ozellikle de bu sizofreni tecrubelerini kendisi yasayan kisinin  anlayamayacagi  cilginlik dunyasinda dehset verici bir seyahattir. Insanin yaratilisindaki duzene aykiri, bombos ve gercekle hic ilgisi olmayan bir dunyada yapayalniz yapilan bir seyahattir bu.Kendinizi cok yalniz hissedersiniz. Fantazi dunyaniza uymayan realiteyle/gercekle mucadele etmektense, kendi kabuguna cekilmek daha kolaydir.Algilamanizdaki ciddi problemler nedeniyle iskence edilircesine duygular yasarsiniz.Ne gercek, ne degildir ayirt edemezsiniz.Sizofreni hayatinizin her yonunu etkiler.Dusunceleriniz yarisir ve parcaciklara ayrilmis hissedersiniz kendinizi ve “ cildirmisliginizla” basbasa o kadar yalnizsinizdir ki….”

 

“25 seneden fazladir cekiyorum sizofreniden.Hatta halusinasyonlar, deluzyonlar ve paranoyasiz gecen gunumu hatirlamiyorum.Boyle zamanlarda beynimdeki santralci gerekli mesajlari dogru kisilere vermiyor. Kafamin icindeki degisik kisilerle ugrasmak cok zihin karistirici, zor.Dusuncelerimde parcaciklara bolundugunde,en kotu problemlerim basliyor.Hastaligim nedeniyle bircok defa hastahaneye yatirildim, hatta bazen 2 –4 ay kadar uzun.

 

Sanirim iyilesmege basladigim an sizofreni ile basa cikabilmek icin yardim istedigim andi.Uzunca bir sure ciddi bir mental hastaligim oldugunu inkar ettim. Genclikte buyume yaslarimda kendimi garip zannediyordum.Her zaman korkuyordum.Kendi fantezi/hayal dunyam vardi ve orada gunlerce kayboluyordum.

 

Ozel bir arkadasim vardi.Ona “kontrol eden” diyordum.O benim gizli arkadasimdi . Tum kotu duygularimin sorumlusuydu .Toplam tum negatif duygularimin ve paranoyamin toplamiydi o.Onu gorebiliyordum,duyabiliyordum ama baska hic kimse onu goremiyor ve duyamiyordu.

 

Problemler koleje / universiteye gittigimde artti.Aniden kontrol eden tum zamanimi ve enerjimi almaga basladi.Onun istemedigi birsey yaptigimda beni cezalandiriyordu . Bana surekli bagiriyordu ve kendimi ahlaksiz, kotu, assagilik vs hissetmemi sagliyordu. Onun bana avaz avaz bagirmasini ve varligimi yonetmesini nasil durduracagimi bilmiyordum.Oyle bir noktaya geldi ki kontrol edenin cigliklarindan realiteyi anlayamaz,kavrayamaz oldum.Ve bu nedenle gerceklerden/realiteden ve cemiyetten elimi etegimi cektim.Kimseye neler oldugunu anlatamazdim cunku beni “ deli” diye damgalamalarindan korkuyordum.Kafamin icinde neler oluyor anlayamadim . Gercekten oteki “normal” insanlarin da kontrol edenleri oldugunu dusunuyordum.

 

Kontrol eden en guclu ve belirgin durumdayken, ben de caresizce okulu bitirmege calisiyordum.Kontrol eden gunluk problemlerle ugrasmami ,halletmemi engelliyordu. Bu hastaligi herkesten saklamaga calistim, ozellikle de ailemden.Aileme kafamin icindeki, surekli bana ne yapmam, ne dusunmem ve ne soylemem gerektigini emreden bu insani nasil soyleyebilirdim ki? Derslere katilmak ve dersleri anlamak gitgide daha zorlasiyordu. Zamanimin cogunu kontrol edeni ve emirlerini dinleyerek geciriyordum. Gercekten okulda ihtisasi nasil bitirebildigimi bilmiyorum…

 

Uzmanlik alanim egitimdi, ucuncu sinif ogretmeni olarak is buldum.Bu uc ay surebildi,4 ay psikiyatri hastahanesinde yatmak zorunda kaldim.Disardaki dunyada hic fonksiyonel olamiyordum iste!Cok deluzyonlu ve paranoyaktim ve zamanimin cogunu fantazi/hayal dunyamda ve kontrol edenle basbasa geciriyordum.

 

Ilk terapistim beni konusturmaga,acmaga calisti,ama… ona guvenmedim ve ona kontrol edeni soyleyemedim.”Deli”diye damgalanmaktan hala cok korkuyordum. Gercekten hayatimda cok buyuk bir kotuluk yaptigima ve bu nedenle kafamin icindeki bu cilginliklarin olduguna inaniyordum.Olurcesine korkuyordum ailemdeki intahar eden uc amcam gibi olacak sonum diye.

 

Kimseye guvenmedim.Normalin otesinde, belki de hayatta ozel bir gorevim var diye dusundum. Kontrol eden zamanin cogunda emirlerini bagirsa da , garip bir sekilde kendimi sansli sayiyordum galiba.Kendimi “ normalin ustunde” hissediyordum . Saniyorum en buyuk zorlugum ise kontrol edenin sadece benim dunyamda yasadigini ve herkesin dunyasinda yasamadigini kabul etmekti. Gercekten, durustlukle herkesin onu gorebildigini,duyabildigini dusunuyordum…Tum dunyanin benim beynimdekileri okuyabildigini ve tum dusunduklerimin,hayal ettiklerimin de tum dunyaya TV den vs yayinlandigini dusundum.Etrafta korkudan felc olmus vaziyette yuruyordum…

 

Psikozlarim her zaman vardi.Bazen is arkadaslarima bakardim ve yuzleri sekil degistirirdi.Disleri beni parcalayacak ve yiyecekler  gibi, cok uzundu vahsi hayvanlarinki gibi.Cogunlukla beni yutacaklar korkusuyla,kimsenin yuzune bakmaga guvenemezdim kendime.Bu hastaligin sebep oldugu bu aci ve dehsetten hic nefes alamiyordum,hic ara yoktu.Birseylerin yolunda olmadigini biliyordum ve kendimi sucladim.Kardeslerimin hicbirinde bu hastalik yok, kotu olanin ben olduguma karar verdim.

 

Sanki daireler seklinde kosuyormusum gibiydi, hicbir yere varamiyordum, sadece “cilginlik” kara deliginden asagiya dusuyordum.Neden bu hastalikla yasamak zorunda oldugumu anlayamiyordum.Tanri neden bunu bana yapsin ki?Etrafimdaki herkes suclayacak birisini veya birseyi ariyor. Ben kendimi sucladim.Eminim benim sucumdu cunku biliyorum ben kotu, ahlaksizim.Baska cozum ve ihtimal goremiyorum.

 

Ailemin, terapistimin, arkadaslarimin sevgisi ve destegi olmadan bugun oldugum durumda olabilir miydim bilmiyorum. Beni bu kahredici hastaliktaki seyahatte tasiyan, onlarin benim bunu yenecegime olan inanclariydi.

 

…Mental hastaliklarin semptomlarini hafifleterek dayanilmasi daha kolay hale getirecek bircok cok guzel ilac var simdi.Biz sizofrenili hastalara kalmis sabirli olmak ve guvenmek.Yarinin baska bir gun olduguna inanmaliyiz- belki de sizofreniyi tamamen anlamaga, nedenlerini bilmege ve kesin tedavisini bulmaga bir gun daha yakin oldugumuza…”- Janice C Jordan.Adrift In An Anchorless Reality Sizofreni Bulletin,Volume 21,No.3, 1995

 

 

SIZOFRENI AILELERI NASIL ETKILER?

 

“Mental hastanin tipik ailesi genelde kaos yasarlar.Aileler, anne-babalar cilginca, genelde de bulamadiklari cevaplari ararlar. Umit caresizlige donusur ve bazi aileler de ne ayakta kalabilmek icin kadar kendilerini zorlarlarsa zorlasinlar parcalanirlar,mahvolurlar.”- sizofrenili gencin ailesi

 

Anne-babalar cocuklarinda sizofreni hastaligi oldugunu ogrendiklerinde, bir seri guclu duygular yasarlar.Genelde soke olurlar, uzgundurler,ofkelidirler,akillari karismistir, gucsuz hissederler,muhtemel problemlerden ve tehlikelerden korkarlar,alarmdadirlar.Bazi aileler reaksiyonlarini soyle tarif ettiler:

 

§          Uzuntu     (“Cocugumuzu kaybetmis gibi hissettik”)

§          Endise       (“Onu yalniz birakmaga veya hislerini incitmekten korkuyoruz”)

§          Korku       (“Hasta insan kendine veya baskalarina zarar verir mi?”)

§          Utanc ve Sucluluk       (“Biz mi sucluyuz? Insanlar ne dusunecek?”)

§          Yalnizlik, izole olma duygusu (      “Kimse anlayamaz.”)

§          Hasta kisiye karsi karisik sevgi ve nefret duygulari         (“Onu cok seviyoruz ama hastaligi nedeniyle acimasiz oldugunda yokolsa,gitse diyoruz”)

§          Kizginlik ve kiskanclik     (“Kardesler ailede tum ilginin hasta kardese yoneltilmesini hos karsilamiyorlar”)

§          Depresyon     (“Artik aglamadan konusamiyoruz bile”)

§          Hastaligi tamamen inkar etmek     (“Bu bizim ailemizde olamaz”)

§          Hastaligin agirliginin inkari         (“Bu gecici bir donem”)

§          Birbirlerini suclamak           (“Eger sen daha iyi bir anne/baba olsaydin…”)

§          Hastalik disinda hicbir konuda dusunememek ve konusamamak      (“Tum hayatimiz problemin etrafinda donuyordu”)

§          Evlilikte problemler     (“Kocamla iliskilerim sogudu.Icim olmustu adeta.”)

§          Bosanma       (“Ailemizi parcaladi”)

§          “Tasinma” takintisi       (“Eger baska bir yerde yasiyor olsaydik, hersey daha iyi olurdu”)

§          Uykusuzluklar         (“ Son 7 senede iki misli yaslandim”)

§          Kilo kaybi     (“Hersey kilolarimizdan belli olmuyor mu?”)

§          Sosyal Aktivitelerden uzaklasmak    (“Aile toplantilarina,gorusmelerine, ese dosta gitmiyoruz”)

§          Muhtemel nedenleri, aciklamalari icin asiri arastirmalara yonelmek    (“Acaba bizim ona yaptigimiz birsey mi neden oldu?”)

§          Icki icmede ve trankilizan haplar kullanmada artis     (“Aksamlari bir kadeh ickimiz uce veya dorde cikti”)

§          Gelecek endiseleri      (“Biz oldukten sonra ne olacak? Cocugumuza kim bakacak?”)

 

 

“Bir Kizkardesin Ihtiyaci” Margaret Moorman, New York Times, 11 Eylul 1988

 

“Kizkardesim Sally mental hasta.Simdi 47 yasinda ve ilk hastahaneye yatisi neredeyse 30 sene onceydi., yatili okulda lise dortteyken.O zaman sizofreni hastasi diye teshis kondu ve simdi ise bipolar yani manik depresiv dediler.Genel olarak sizofreni dusunce bozukluklarina sebep olur ve bipolar ise davranis, hislerde yogun inis cikislardir.Sally manik durumdayken, esyalarini vs dagitiyordu/baskalarina veriyordu ve detayli projelere tutkundu ve nihayet tamamen yememege basladi ve deluzyonlardan aci cekiyordu.

 

Sally 1980 den beri calismadi, o zaman devletin isinde part-time gorevinden emeklil edildi mecburen .Isini kaybettikten iki sene sonra, bircok degisik dairelerde yasadi, “halfway denen” hastahaneden cikista tamamen bagimsiz ayri evlere cikincaya kadar arada yasanilan turde gecis donemi evleri ve kiralalan odalarda.1982 de annem onu eve getirdi.

 

Sally’nin 20 ve 30 yaslarindaki krizlerinde yoktum ben.Once ondan 8 yas kucuktum, anlayacak ve konuya dikkatimi verecek kadar buyuk degildim.Buyume cagimda Sally yokmus gibi davrandim cunku o degisikti, ve ben kendim de degisik olmaktan korkuyordum.Universiteye gittim ve mezun olunca Seattle’a tasindim-Arlington’dan mumkun oldugunca uzaga.Telefonla gorustuk, ziyaretlerimse cok enderdi.

 

Mental hasta kardesi olan bir kisinin aile gerilimlerinden kacmak istemesi az rastlanir birsey degildir.Kendimi fiziksel olarak onlardan uzak tutarak yasamayi, ayakta kalmayi  becerebilecegimi dusundum.Annem kacmama saygi duydu ve benim mutlu olmami istiyordu ve hic degilse cocuklarindan birisinin bagimsiz olmasi onu rahatlatiyordu.Malesef bircok kacislardaki  gibi, duygularim karisikti, sucluluk ve korku dahildi bu duygularima.

 

Bir keresinde annem oldugunde, onun Sally’e baktigi gibi bakmaktansa kendimi oldurmeyi tercih ederim diye dusundum.Acikti:Ya eve donup Sally’e sahip cikacaktim veya kizkardesimi yuz ustu birakacak ve bu sefer de kendimle yasayamayacaktim.Her ikisi de kendi hayatimdan nasil vazgececegimin secimiydi zaten…”

 

‘KENDINI SUCLAMA ALEVININ ETRAFINDAKI KELEBEK OLMA ASLA.BASA CIKMA SANSINI OMUR BOYU YOK EDEBILIRSIN. SENI PARCALAYABILIR, YOK EDEBILIR…”- Dr. Ken Alexander, Akrabalara 14 adet prensip.(14 principles for the Relatives)

 

 

 

“KENDINI SUCLAMA VE UTANMA” SENDROMU

“Insanlar sizofreninin sebebi olamazlar: ama birbirlerini sizofreninin sebebi olmakla suclarlar”. – E.Fuller Torrey, MD

 

Malesef sizofreni hastalarinda ve aile uyelerinde sikca gorulen kendilerini veya birbirlerini suclama egilimi vardir.Kardesler de anne-babalarin endise ve korkularini paylasirlar.

Asagidaki hayat hikayesinde, anne-baba ”suclama ve utanma” sendromunu kendi tecrubeleriyle anlatiyorlar:

“Iki oglum var.Buyuk olani 22 yasinda ve ilerlemis asamada MS (Kas distrofisi) var.Kucuk oglumsa 21 yasinda ve kronik mental hasta olarak teshis kondu.

 

Fiziksel olarak, MS nedeniyle ozurlu olanin bircok fiziksel ozel bakim gereksinimleri var.Herkesden  duygusal destek aliyor.Sakatligi=ozurlulugu=calisamaz=is yapamaz oldugu bakilinca goruluyor ve mahalle,cemiyet,aile ve arkadaslar kalplerini ona aciyorlar ve hayatini biraz daha kolaylastirmak, iyilestirmek icin herkes fazlasiyla elinden geleni ve hatta gelmeyeni de yapmaga calisiyorlar.

 

Oteki ogluma gelince, yanlis anlasiliyor ve herkes onu disliyor.O da korkunc sekilde ozurlu,sakat….ama ozurlulugu/calisamaz/is yapamaz durumda olusu  gorunurde belli degil.

 

Buyukanne ve babalari, halalar, amcalar ve kuzenler hepsi onun tembel, aptal,garip ve yaramaz oldugunu dusunuyorlar.Onu yetistirirken bir sekilde cok onemli hatalar  yaptigimizi dusunduklerini ima ediyorlar.Telefonla aradiklarinda kardesine onun nasil oldugunu soruyorlar ama asla sorularla detaya girmiyorlar,hakkinda fazla birsey sormuyorlar.Onlari uzuyor kucuk oglum.Hem de onun yok olmasini,alip basini gitmesini vs temenni ediyorlar adeta”.- Guney Kaliforniya Mental Hastaliklar Dayanismasindan alinti.

 

 

AILE UYELERININ NELERE IHTIYACLARI VAR BASA CIKABILMEK, DAYANMAK ICIN

 

§          Zaman

§          Hastaligi cok iyi anlamak, ogrenmek

§          Ayni problemle yasayanlardan destek almak,dayanisma

 

 

Aileler birbirleri ile ve baska ailelerle duygularini paylasmayi ogrendikce “suclama ve utanmanin” yararsizligini ve zararini farkederler.Bu proses sirasinda bircok aile kendilerinde,birbirlerinde muhtesem guc,derin sevgi havuzlari,okyanuslari kesfeder.

 

 

AILELER NASIL YARDIM EDEBILIR?

 

“… Hastaligin stabilize edilmesi=dengelenebilmesi, istikrara kavusturulabilmesi sansinin arttirilmasi ve ciddi relapslerin=tekrar hastalanma donemlerinin onlenebilmesi icin, iyi bir aile ortami onemli bir faktor olabilir.” –Dr.Ian Fallon, et al

 

“Sefkatli ilgiyi anlayis takip eder.Bu nedenle elimizden gelen en iyi sekilde ogrenmek zorundayiz.Hastaligin zorlugu,agirligi  hepimiz icin hafifleyecektir.”- E.Fuller Torrey, MD

 

Sizofrenili kisiye yardim etmenin tum detaylarinda aile onemli rol oynayabilir.Ailenizde sizofreni endiseleriniz varsa,bazi temel seyleri ogrenmeniz ,bilgilenmeniz gerekmektedir:

 

 

1.      SEMPTOMLARI TANIMAYI OGRENIN- Garip davranislara sahit oldugunuzda, gozlemlediginizde, bir doktordan yardim istemek akillica olacaktir.Semptomlarin alevlendigi, akut bir donem=epizod aniden baslayabilir veya semptomlar belli bir surede olusabilir.Asagidaki semptomlar onemlidir;

 

§          Kisilikte, sahsiyette onemli, belirgin degisiklikler

§          Surekli gozetlendigini, gozlemlendigini zannetmek

§          Dusuncelerini kontrol etmede zorluklar

§          Baskalarinin duymadigi sesleri duymak, gormedigi seyleri gormek

§          Sosyal=insanlarla temastan gittikce artan sekilde uzaklasmak

§          Baskalarinin gormedigi seyleri ve insanlari gormek

§          Lisan=konusmada zorluklar- kelimelerin mantigi, anlami yoktur,birsey ifade etmezler

§          Ani asiriliklar, mesela asiri dindarlik

§          Sevdiklerine mantiksiz, rasyonel olmayan, kizgin veya korkulu cevap ve reaksiyonlar

§          Uykusuzluk ve ajite=gergin=huzursuz=sinirli olmak

 

Bu belirtiler, hatta birarada dahi gorulseler sizofreni oldugunun isbati olmayabilir.Bunlar bir kazanin, yaralanmanin, uyusturucu kullanmanin veya asiri duygusal stresin (mesela ailede olum gibi) neden oldugu semptomlar da olabilir.Burada en onemli hayati faktor hayal ve fantezileri kapatma dugmesini cevirebilme becerisidir.

 

 

2.    GEREKLI PROFOSYONEL DOKTOR, CAGDAS ILAC YARDIMINA ULASIN

 

§          Insiyatifinizi kullanin.Sizofreni semptomlari goruluyorsa eger, doktorunuzdan degerlendirme veya havale isteyin. Genelde semptomlari ilk farkeden aile uyeleri olur ve doktora gitmesini soylerler.Unutmayin,eger hasta kisi halusinasyon ve deluzyonlari gercek olarak kabul ediyorsa,tedaviye karsi koyabilirler.

§          Israrli olun. Sizofreni konusunda uzman bir psikiyatrist, doktor bulun . Sizofrenin degerlendirilmesi,teshisi ve tedavisi sadece bu konuda cok iyi egilmis kalifiye,uzman doktorlarca yapilabilir.Hastalikla ilgisi olan, cagdas bilgilerle donanmis ve yeterli ve hastalarina ve ailelerine yaklasiminda kendisini sizin yerinize koyabilen bir psikiyatrist doktor secin.Unutmayin, eger doktora veya psikiyatriste guven duymuyorsaniz, bir baska doktorunda fikrini alabilme hakkiniz vardir.

§          Doktora/Psikiyatriste yardimci olun.Degerlendirme, teshis asamasinda sizofreni hastalari gonullu olarak kendiliklerinden bilgi veremeyebilirler.Kendiniz konusun doktorla,veya mektup yazin endiselerinizi anlatin.Net ve acik, kesin seyleri yazin.Israrli olun.Vereceginiz bilgiler doktorun daha dogru degerlendirme ve tedavisine neden olabilir.

§          Degerlendirme ve tedavi oteki kaynaklari- Saglik Bakanligi sorumludur Mental Hastaliklardan B.C de ve de Turkiye’de.Her eyalet ve sehirde,mahallelerde, , kasabada, koyde degerlendirme,tarama  ve tedavi merkezleri=Mental saglik Merkezleri vardir Kanada’da. Siz de ilgililerden yorenizdeki arastirin ve bu merkezlerin tum ulkemizde kurulmasi,arttirilmasi icin mutlaka el ele veriniz,TALEP EDINIZ.

 

 

ILK GORUSMEDE YAPILACAKLARA IPUCLARI

 

A) Telefonla aramadan once prova yapin.Neye ihtiyaciniz oldugunu kisaca ve acik acik belirtin.Gorustugunuz insanlarin adini ,tarihi ve saati yazinyanlarina.

B) Eger ihtiyaciniz olan yardimi veya bilgiyi elde edemezseniz à sorumlu yonetici (case manager), sef (supervisor) veya sorumlu kisi ile gorusmek istediginizi soyleyin.

C) Eger hemen doktora veya hastalarin dosya ve durumlarindan sorumlu mudur/yoneticiye (case manager) ulasamazsanizà Sizi ne zaman telefonla arayabileceklerini sorun veya sizin tekrar arayabilmeniz icin ne zaman musait olacaklarini sorun.

 

3.    TEDAVIDEN EN IYI SEKILDE, EN FAZLA YARARLANMAK

 

Doktor ile hasta arasindaki bilgi alisverisinde, hastanin oldukca kisisel ve gizli kalmasini istedigi bircok bilgi olabilir.Ancak aile uyelerinin onun bakimi ve tedavisi hakkinda bilgiye ihtiyaclari vardir.Asagidakileri doktorla konusabilmeniz lazim:

§         Hastaligin isaretleri ve belitileri/semptomlari

§         Hastaligin beklenen muhtemel gelismesi

§         Tedavi stratejileri

§         Iyilestikten sonra tekrar psikoza girdigine=relaps olduguna dair belirtiler

§         Ve oteki ilgili bilgiler

Hasta kisiye tonlarca destek verin ve sevgi dolu bakim yapin.Kisilerin hastaligini kabul etmesine yardimci olun.davranisinizla, hal ve tavrinizla umit oldugunu, hastaligin kontrol altina alinabildigini,hayatinin tatmin edici ve uretken olabilecegini gostermege calisin.

 

Sizofrenili kisinin asagidaki bilgileri surekli bir deftere kaydetmesini ogretin:

§          Gorulen semptomlar

§          Tum ilaclar ve dozlari

§          Degisik tedavilerin etkileri

 

4.    RELAPS=TEKRAR HASTALANMA=NUKSETME, SEMPTOMLARINi,  ALEVLENME, KRIZ BELIRTILERINI TANIYIN

 

Arkadaslar ve aile “relaps”=NUKSETME  isaretlerini iyi tanimalidirlar- semptomlarin tekrar alevlenmesi nedeniyle kisinin kotulesme suresidir.Relaps isaretlerinin sikca tekrarlandigini bilmekte fayda vardir.Bunlar kisiden kisiye degisir,ama en sik rastlananlar sunlardir:

§         Aktivitelerden hizla geri cekilmesi, icine, kendine donmesi

§         Sahsi kisisel bakim, temizliginde, giyiminde vs kotulesme

 

Hem de sunlari bilmeniz lazim:

§         Stres ve gerilim semptomlari daha kotu yapar

§         Kisi yaslandikca genelde semptomlar azalir, yok olur.

 

5.    HER GUNU O GUN YASAMAK, BIR, BIR. GUNU GUNUNE HAKIM OLMAK, YONETMEK

 

Hastahaneden sonra da tibbi tedavinin devam etmesini mutlaka temin ediniz.Bu ilaclarini almasi ve doktora kontrollara  gitmesidir.

Cevresinin duzenli, degisken olmayan, basit ve surprizsiz olmasini temin edin. Iyilesen nekahat donemindeki hastada, algilamadaki fazla yuklenme nedeniyle problemler olacaktir.Stresi azaltmak icin, rutinleri basit tutun ve kisinin  hergun yalniz basina da kalabilmesine musaade edin.Stressiz ve onemli/fazla heyecanli olmayan muntazam gunluk aktiviteler planlamaga calisin ve “buyuk olaylari” minimumda tutun.

 

Tutarli olun. Hastaya bakanlar gunluk bir hareket plani hazirlamalilar ve buna sadik kalmalidirlar.Eger olan olaylari ele alisinizda onceden ne yapacaginiz bilinebiliyorsa, hasta kisideki zihin bulanikligi/karisikligini ve stresi azaltabilirsiniz.Hersey rutin olmalidir.

 

Evde sukunet ve huzuru temin edin. Sizofrenili bircok insan icin dusuncelerdeki hastalik/bozulma buyuk problemdir.Genellikle sesinizin tonunu alcak tutmak yardimci olacaktir.Konusmalara o da katildiginda, tek tek konusun,herkes bir agizdan konusmasin ve normal orta hizda konusun.Daha kisa cumleler kurmak da yardim eder.Herseyden onemlisi, onunla deluzyonlari= gercek olmayan seyleri tartismayin.Cunku onun icin bunlar beyninde yasadigi gercektir ve inanamayacaginiz kadar aci cekmekte,korkmakta ve paniktedir cogunlukla.

 

Pozitif olun ve destekleyin.Tenkit etmek yerine pozotif olmak hastaya uzun vadede daha cok yardimci olacaktir.Sizofrenili kisilerin daha sik cesaretlendirilmeye,yureklendirilmeye,kendilerine guven duymaga ihtiyaclari vardir,cunku kendilerine guvenleri cok hassastir.Tum pozitif girisimlerini yureklendirin.Yarim yapilmis bile olsa, birsey yaptiginda tesekkur edin,deger verin yuksek sesle,cunku hastalik kisinin kendine guveninin, insiyatifinin, sabrinin ve hafizasinin altini oyar, sabote eder.

 

Hasta kisinin realist amaclar/hedefler edinmesini saglayin.Sizofrenili kisilerin daha onceki beceri ve ilgilerinin birazini dahi kazanabilmeleri icin cok cok yureklendirilmege ihtiyaclari vardir.Yeni seyler de denemek isteyebilirler,ama bunlari yavas yavas denemelidirler.Amaclar mantiksizsa,veya birisi devamli soyleniyorsa, ortaya cikacak stres semptomlari daha da kotu yapabilir.

 

Yavas yavas bagimsizligini arttirin.Degisik aktivitelere ve gorevlere katilmasi arttirildikca, bagimsizligi da artmalidir.Ne kadar anormal davranisa musaade edilecegine sinir koyun ve surekli sekilde sonucalarini uygulayin.Para,yemek pisirme ve ev duzenlemesi vs konularinda tekrar ogrenmesi/ogretilmesi gereken seyler olacaktir genelde.Eger disarda iste calismasi cok zorsa,kisinin zamanini yapici bicimde kullanabilecegi sekilde planlayin.

 

Stresle nasil basa cikilacagini birlikte ogrenin.Hayatin inis ve cikislarini tahmin etmege calisin ve ona gore hazirlanin.Hasta kisinin stresle sosyal olarak kabul edilebilir bicimde basa cikmayi ogrenmesi gerekir.Sizin ona davranislarinizla pozitif ornek olmaniz yardimci olacktir.Bazen onceden stresi onceden gorerek,anlayarak , kisiyle onceden stresli olabilecek bir sey hakkinda  konusmak da yardimci olabilir.

 

Akrabaniza yeni birseyi denemesi icin destek olun, yureklendirin.Uygun bir aktiviteyi secmesine yardimci olmak icin yardim teklif edin.Eger isterse, ilk seferinde ona moral vermek icin birlikte gidin.

 

6.    KENDINIZE VE OTEKI AILE UYELERINE IYI BAKIN, SAGLIGINIZA DIKKAT EDIN

 

Kendinizi kayirin, iyi bakin.Kendinize bakmak cok cok onemli- hatta hayatidir-herkes icin ve sonunda tum ailenin fonksiyonel olabilmesine yardimci olur. Sucluluk hissetmek ve utanc duygularini birakin gitsin.Unutmayin- kotu anne babalik veya kotu komunikasyon sebep olmadi bu hastaliga veya kisinin de sahsi basarisizliklarinin neticesi degil bunlar.

 

Kendi sahsi hayatiniza deger verin.Disarda ilgi alanlarinizi ve arkadasliklarinizi surdurun ve mumkun oldugunca duzenli bir hayat yasamaga calisin.

 

Oteki aile uyelerini ihmal etmeyin. Kizkardesler,erkek kardesler de gizlice ayni sucluluk ve utanc duygularini paylasirlar.Veya kendilerinin de hastalanabilecegini dusunerek endiselenebilirler.kendi ihtiyaclari,endiseleri ihmal edildiginde ise,kiskanclik hissedebilir ve hasta kisiye de kizabilirler.Kardeslerin ozel ilgiye ve destege ihtiyaclari vardir bu konularla basa cikabilmeleri icin.

 

YARDIM ISTEYIN…Ayni tecrubeleri yasayan kisilerden ogrenin.Kendi cevrenizde bu tur dayanisma dernekleri kaynaklarini arastirin.Eger anne-babaysaniz,esseniz, kardesseniz veya sizofrenili birisinin cocugu iseniz- yalniz olmadiginizi bilmek size yardimci olacaktir.

 

Destek ve dayanisma gruplari tecrubelerinizi baskalari ile paylasmak icin cok iyidir.Ayrica lokal saglik merkezleri vs hakkinda “sizden once oralarda” bulunmus bu insanlardan bilgi almaniza yarar.

 

Nereye gideceginizi ve kimi goreceginizi bilmek ve degerli zamaninizi ve enerjinizi bosa harcamamak- iyi bir tedavi yapacak yer ve doktor bulamaga calisirken dunyaya bedel cok farkli yardim saglayacaktir size.Bakimin surekliligi de cok onemlidir. Sonucta bu devamli ulkedeki tibbi, mali,ev bulmakve sosyal destek sistemlerini ilgilendirir.Tum bu servislerin iyilesmede hayati onemleri vardir- ve bu servisler biraz kotu koordine edilmislerdir.Turkiye’de ise yok denecek kadar eksiktir.Destek gruplari bu bilmecenin parcalarini bir araya koymaga baslarlar.Sizofreni hastalarina ve ailelerine daha iyi ve entegre servisleri destekler ve olustururlar.

 

ü        Cevrenizdeki Mental Saglik Merkezini arayin ve aile egitimi programlarini sorun

ü        Cevrenizde aile destekleyici dayanisma organizasyonlarini arastirin.

ü        Sizofreni cemiyetine uye olun mutlaka .

 

 

TEDAVI OLMAK

 

“Sizofreni 30 sene onceki korkulan hastalik degildir.Simdi erken teshisle ve hizla baslanan tedavilerle, ilaclarin kullaniminin dikkatlice izlenmesi ile, muntazam surekli doktor kontrolu ile,hastalara devletce uygun kalacak yer saglanarak,  kurslar,egitimler saglanarak ve rehabilitasyon destek sistemleri de devlette  yerli yerinde olunca, hastaligin uzun vadedeki durumu oldukca iyidir.” Psikiyati uzmani

 

“Saglik doktorlari nasil olabilir ,nasil olmali diye konusurlar.Ancak su anda gercek olan hayati destek sistemleri yoktur.Sonuc olarak da sizofreni ceken ve ailesi icin yasanan cehennem olmaktadir” Sizofrenili bir genc adamin ailesi

 

 

“GEREKLI VE UYGUN TEDAVIYI NASIL ELDE EDEBILIRIZ?”

 

Bircok aile sizofrenili yakinlarina doktor bulmaga calisirken sok yasarlar.Gorunen odur ki, ya cok az doktor sizofreniyi biliyordur veya hic ilgisi yoktur.Bu probleme cozum kolay degildir.

 

Herseyden once sizofreni bircok oteki hastaliklara benzer ve bu nedenle degerlendirme ve tedavisi mutlaka cok iyi kalifiye kisilerce yapilmalidir.Dahasi Sizofreni bir kronik hastalik oldugundan,surekli tibbi bakim,kontroller ve receteli ilaclar gerekmektedir.Unlu psikiyatrist Fuller Torrey’in soyledigi gibi “Doktor bulmak konusundan kacamazsiniz”.

 

Baslangic icin doktor camiasindan birisine, eger ailesinde birisinde sizofreni olsaydi kime giderdiniz sorusunu sormaktir.Baska bir yontem de ailesinde sizofreni hastasi olanlarla konusmaktir.Genelde bu kisiler sizi cevrenizdeki en iyi doktorlarla,hizmetle tanistirirlar ve siz de zamandan kazanir ve daha az ofkelenerek vakit kaybedersiniz.Bu tip bilgileri paylasmak B.C.Sizofreni Cemiyeti,Kanada’nin en degerli ozelligidir, bu da bu tip cemiyetlere katilmak,uye olmak icin cok onemli bir nedendir.Turkiye’de siz de uye olun.Yoksa siz kurun”Turk Sizofreni Cemiyetini”.

 

Tibbi olarak yeterli birisini bulmanin yanisira, aile doktorunuzun/psikiyatristinizin hastalikla ilgili, hastalara sefkatli,sorumluluk hisseden,ve diger tedavi ekibiyle basariyla ekip calismasi yapabilecek bir kisiligi olmasi lazim.

 

Dr.Torrey’in de soyledigi gibi: “psikologlar, psikiyatristler, hemsireler, sosyal gorevliler,durum yoneticileri (case managers), rehabilitasyon uzmanlari ve otekiler, hepsi iyilestirme terapisinin parcalaridir.Ekip calismasi yapmaktan kacinan,ekip uyesi olarak calismaya isteksiz doktorlar, psikofarmokolojide ne kadar iyi olurlarsa olsunlar,  sizofreni tedavisinde iyi doktorlar degildirler.”

 

 

Ozellikle de doktorunuzda sunlar olmasi lazim:

 

ü        Sizofreninin beyin hastaligi ve diyabet,kalp gibi  fiziksel hastalik olduguna inaniyor

ü        Hastanin cok detayli gecmisini aliyor yazili formlarla

ü        Baska hastaliklarla ilgili olabilecek problemleri tariyor, gerekli testler vs yapiliyor

ü        Cagdas, guncel YENI antipsikotik ilaclari konusunda bilgili

ü        Sizofreni ve guncel ilaclar vs konusunda  gelismeleri gunu gunune takip ediyor

ü        Hastanin tum genel iyiligi ile ilgileniyor, hastahane vs sonrasinda gerekli tum uygun sevkleri yapiyor-sonraki bakim, ev (housing), sosyal destek ve maddi yardim konulari dahil

ü        Acik secik ve net olarak neler olup bittigini tek tek anlatiyor size

ü        Tedavi surecinde aileyi de tedavi ekibinin bir parcasi olarak goruyor, surekli karsilikli gorusmelerle, her turlu bilgi alis verisini yapiyor, surekli bilgilendiriyor.

 

Bilgili, akilli kararlar verebilmek icin, doktora bazi direkt dumduz sorular sormaniz lazim:

 

ü        Sizce sizofreniye sebep nedir?

ü        Yeni ilaclar olan Risperidone, clozapine veya olanzapinle tecrubeleriniz nedir?

ü        Sizofreninin tedavisinde psikoterapi ne kadar onemlidir?

ü        Ya rehabilitasyon?

 

Eger aldiginiz tibbi bilgilere guvenmiyorsaniz veya rahatsizsaniz, sunu hatirlayin- baska doktorlardan da fikir almak hakkina sahipsiniz,hatta baska sehirden olsa bile.

 

 

“SIZOFRENI NASIL TEDAVI EDILIR?”

 

Sizofreni henuz “insanin eski haline tamamen donmesine yarayacak sekilde tedavi edilip,tamamen iyilestirilemiyorsa da”, tedavi edilebilmektedir.Sizofrenin  uygun ve gerekli tedavisi sunlari icerir:

 

·          Ilaclar –Bircok sizofreni hastasinin sizofreniyi kontrol altinda tutabilmeleri icin surekli ilac almalari gerekir.Onceden hangi ilacin o hastada en iyi cevap verecegi bilinemez.Bircok ilac denenmek zorunda kalinabilir,dozlar degistirilebilir.Bu deneme,yanilma suresi hemhasta hem de yakinlari icin cok zor bir donem olabilir.Bazi ilaclarin hosa gitmeyen yan etkileri vardir- agizda kuruluk,uykulu,dalgin olma hali, vucutta sertlesme, huzursuzluk ve

·          Egitim –Hastalar ve yakinlari sizofreni hakkinda bulabildikleri herseyi mutlaka ogrenmelidirler.Hasta ve yakinlari tedavi planinin  direkt olarak icinde, birlikte olmalidirlar.Her gelismeden tum ekip birlikte haberdar olmalidir.Aileler yasadiklari yorelerde ne tip servisler vardir ogrenmelidirler- gunduz programlari, kendi kendinize yardim ve dayanisma gruplari, is ve bos zamanlarini degerlendirme programlari.Hasta ve aile icin hastaligin gerceklerini kabul etmek ve de bu hastaligi kendi kontrolleri altina alarak,yonetmeyi ogrenmeye baslamalari cok onemlidir.

·          Aile Terapileri- Hasta ve ailesi genelde cok agir duygusal yuk,sikinti altinda olduklarindan, hastaligi anlayan profosyonellerden gorusme ayarlamak avantajli olacaktir.

·          Hastahaneye yatma ve hastahane sonrasinda da muntazam doktor kontrolleri –Eger sizofreni hastasi akut hasta hale gelirse, muhtemelen hastahaneye yatmasi gerekecektir. Boylece hasta gozlemlenecek, degerlendirilecek, teshis edilecek ve egitimli ekip denetiminde ilaca baslanacaktir.Hastahaneye yatirilmanin amaci gerekli tibbi bakim ve hastanin korunmasidir.Hastalik stabilize edilince= hastaligin alevlenmesi sonunce ,hasta hastahaneden cikartilir ve normal muntazam surekli doktor kontrolleri ile de tekrar hastaligin alevlenme =relaps riski yok edilecekti, engellenecektir.

·          Tek basina/ Evde Yasama Beceri, Sosyal VE Is Becerileri ve Rehabilitasyon Kazandirma Programlari –Sosyal beceriler yanisira evde yasama,is gibi mental hastalara gore duzenlenmis egitimler de cok onemlidir.Tedavinin bir kismi olarak kullanildiginda,en agir sakat/ozurlu/calisamaz durumdaki hastalarda dahi netice cok iyidir.

·          Kendi Kendine Yardim Eden Dayanisma Gruplari – Aileler birbirlerini desteklemekte ve cok ihtiyac duyulan arastirma, halk egitimi ve mahalle/sehir egitim programlari ve hastahanede uygulanan programlarda dayanismayi temin etmektedirler.Mental hasta kisiler de bu konularda danismanlik yapabilirler ve dayanismaya katilirlar ve hemde oteki sizofreni hastalarina da destek olarak,kendileri ile ayni durumda olanlara yardim ederler,isik tutarlar.

·          Beslenme-Gida, Dinlenme ve Egzersiz – her hastalikta oldugu gibi sizofreniden iyilesme,nekahat doneminde sabir gerekir.Iyi, dengeli bir beslenme, yeterince uyku ve muntazam egzersiz yardimci olur bu iyilesmeye.Ancak hastalik ve ilaclarin yan etkileri uygun beslenmeyi , uyumayi,ve egzersiz aliskanliklarini onleyebilir.Istah kaybi, motivasyon kaybi ve normal gunluk aktiviteden tamamen uzaklasmak  gorulebilir.Hasta olan kisi tamamen yemeyi unutabilir, yiyecekten suphelenebilir, onun icin gunluk yasaminin rutin isleri gozlemlenmelidir, gereklidir.Ailesi veya yardim etmege calisan bir arkadasi iseniz,-sabirli olun.Herseyden onemlisi onun gorunen dikkatsizligini,ilgisizligini ustunuze almayin, kisisellestirmeyin,alinganlik yapmayin.

·          Elektrosok Terapisi (ECT) –Elektrosok normal olarak sizofreni hastalarinda asiri depresyon gorulmedikce, uzun suredir intahari dusunuyor olmadikca,ilac ve oteki tedavilere cevap vermiyor olmadikca, sizofreni hastalarina uygulanmaz.

 

 

UMIT VEREN YENI GELISMELER

 

“Sizofreni en kompleks ve sasirtici hastaliktir.Ve simdi, 100 yillik  sasirtici bulmaca suresinden sonra, yeni buluslar ve anlayislar cagi esiginde oldugumuza inaniyorum”- Dr.Peter Liddle,Jack Bell Chair Sizofreni Arastirmasi,Bristish Columbia Universitesi

 

Dr.Little’a gore, beynin yuksek seviyedeki fonksiyonlarini ve iletisimlerini ne kadar cok anlarsak , o kadar cok aklin ve beynin nasil birlikte calistigini anlamli bir sekilde kesfedecegiz.

 

Baska turlu ifade edilirse, nihayet nosyonlarin/sanilarin otesine gecebilir ve neden bazi tedavilerin ise yaradigina dair rasyonel/mantikli temeller olusturabiliriz.Bunun sebebi de kullanilan aletlerdeki  ve tekniklerdeki gelismelerdir ki bunlar simdi bize beyin aktivitelerini sistematik olarak kesfetme imkani veriyorlar.

 

v       EEG’de (Electroencephalograms) sizofrenili kisilerde, beynin, vucudun diger bolgelerine mesaj gondermek icin kullandigi elektrik akimlarinin anormal oldugu gorulmektedir.

v       CT (Komputerli Tomografi) ve MRI (Magnetic Resonance Imaging=Manyetik Rezonansli resimlerle) beyin taramalarinda, bazi sizofreni hastalarinin beyinlerinin yapisinin ,hastaliksiz insanlardan farkli oldugunu gostermektedir.Sizofrenideki bir onemli anormallik mesela, icinde, omurgadan gelen sivilarin dolastigi kucuk alanlarda,odaciklarda (ventricles) genisleme gorulmektedirdir.

v       PET (Positron Emission Tomography) beynin degisik bolumlerindeki kan akisini olcmek icin radyasyonlu elemanlar kullanir. Mesela,hasta olmayanlarla, sizofrenili kisilerde beyin aktivite farkliliklarini ve beyinde bu degisiklikler nerelerde gorulmekte belirlenebilmektedir.

Kismen  yeni aletlerin gelistirilmesi nedeniyle, sizofreninin tedavisinde cok buyuk mesafeler katedildi ve yeni arastirmalarin da ilerdeki kesifleri ile daha da iyilesmege devam edecektir.

 

 

GUNCEL ILACLARLA ILGILI BILGILENDIRME

 

“Kimin hangi ilaca en iyi cevap verecegine dair hicbir yontem yoktur halen onceden bilebilmek, anlamak icin”- E.Fuller Torrey

 

Insani cildirtan tibbi ilac terminolojisini anlamaya calismak cok ofkelendirici olabilir.Hic degilse mental saglik doktorlarinin kullandigi teknik laflarin bazilarini bilmek iyidir.Okuyucunun cok kolay anlayabildigi psikiyatrist Fuller Torrey’in “Surviving Schizophrenia” isimli kitabi her anlamda cok buyuk yardimci, sizofreniye isik tutan aydinlatici bir kitaptir.

Genel olarak sizofrenide psikoz belirtilerini tedavi eden ilaclara antipsikotikler veya bazen de noroleptikler denir.

 

“STANDART ANTIPSIKOTIK ILACLAR”

Yakin tarihlere kadar doktorlar antipsikotik ilaclarina noroleptikler dediler cunku bunlarin norolojik/sinir sisteminde yan etkilere sebep olan etkileri vardi.Yillarca kullanilan bu ilaclara simdi “standart” antipsikotik ilaclari denmekte.Bunlara ornekler:Thorazine, Mellaril, Modecate,Proloxin,Navane,Stelazine ve Haldol.

YAN ETKILERI (EPS)

Standart antipsikotik ilaclarinin yan etkileri ciddi problem olabilir.Bu sinir sistemini etkileyen norolojik yan etkilerine “ekstapiramitsel semptomlar”=EPS  denir.EPS nin belirgin ornekleri: akineza (yavaslamis hareket), akatiziya (el,kol,bacaklarda surekli hareketlilik), ve tardiv diskenezya (kalici, surekli,geri donulmez hareket bozukluklari)

 

“STANDART OLMAYAN, ATIPIK” ANTIPSIKOTIK ILACLAR

Daha yeni olan antipsikotik ilaclarina “atipik”antipsikotikler denmektedir.Atipik ilaclar gittikce daha fzla kullanilmaktadir.Atipik deniyor cunku:

·          Standart ilaclardaki ayni kimyevi profilleri yoktur

·          Standart ilaclardan daha farkli sekilde ise yaradiklari anlasilmaktadir

·          Standart ilaclardan daha az yan etkileri oldugu ve hastalari stabilize ettikleri/dengeledikleri gorulmektedir.

Su anda 3 adet atipik antipsikotik ilac vardir B.C Kanada/da- risperidone(Risperdal), clozapine (Clozaril) ve de en yenisi de olanzapine(Zyprexa.)

 

 

RISPERIDONE (RISPERDAL OLARAK DA BILINIR)

 

Bugune kadar kullanimi cok cesaret vericidir.Herkesde etkili degildir, ancak genel olarak yeni hastalarda ilk denenen ilac oldugu cogunlukla kabul edilmistir.Yan etkileri ki cogunlukla da bu nedenle hastalar ilac kullanmak cesaretini kaybetmektedir, muntazam devam dozlarinda minimumdadir.

 

CLOZAPINE (CLOZARIL)

 

Hastalarin ucte birinin tedaviye direnen gruba girdikleri,oteki ilaclara cevap vermedikleri durumda clozapine biraz da olsa gelisme gostermelerine sebep olmaktadir.Hem de tardiv diskenazya belirtileri gosterenlere tavsiye edilemektedir, cunku ender olarak tardiv diskenazyaya sebep olur veya daha da kotulesmesine sebep olur.

Clozapindeki en negatif yan ise hastalarin % 1 rinde, kanda akyuvarlarda azalmaya sebep olarak kisinin enfeksiyonlara direnme gucunu onemli derecede azaltabilir.Clozapine /Clozaril kullanan hastalarin muntazam gozlemlenmeleri, muntazam olarak her haftada bir veya en gec iki haftada bir defa kan sayimlari testleri yaptirmalari gerekir.

 

 

OLANZAPINE (ZYPREXA)

 

Yeni onaylanmis bir ilactir.Bugune kadar kullananlardan alinan raporlara gore yuksek derecede etkili ve dusuk derecede yan etkilidir- bunlar da tedavide oncelikle tercih edilen ilklerden, ideal secim ilaci oldugunu gosterdi.

 

 

GELISTIRILME ASAMASINDA OLAN OTEKI ANTIPSIKOTIK ILACLAR

 

Bircok yeni antipsikotik ilaci da test edilemkte veya onay beklemektedir.yeni ilaclarin cogu “atipik”tir yani risperidone, olanzapine ve clozapin le ayni kategoridedirler.B.C Kanada’da de halen Pharmacare’in Seroquel(quetiapine) nin onaylamasi beklenmektedir.Hersey yolunda giderse, her ihtiyaci olana yakinda verilebilecektir.

 

 

ILAC DEGISTIRMEK ICIN SEBEPLER

 

Standart ilactan atipik antipsikotik ilaca gecmek icin en sik rastlanan sebepler sunlardir:

 

·          Muntazam ilac kullanilmasina ve muntazam doktor kontrolune gidilmesine ragmen israrli, giderilemeyen pozitif semptomlar (halusinasyonlar,deluzyonlar vs )

·          Ilac kullanilmasina ragmen, israrli negatif semptomlar ( kutlesmis  duygular, sosyal izolasyon vs )

·          Yan etkilerden dolayi agir rahatsizlik, rahatlama yoksa

·          Tardiv diskenezya gorulmekteyse

 

Bircok durumda standart ilacdan “atipik”ilaca gecmek herhangi bir zamanda yapilabilir. Hasta kisi bunu cok dusunmeli aile ve arkadaslarla ve tedavi ekibiyle tekrar konusmali.Hem de atipik ilaclarin da kendilerine ait baska yan etkileri oldugunu bilmeniz lazim, mesela kilo almak,seksuel fonksiyon bozukluklari gibi.Evet yeni ilaclarin yan etkilerinin  daha az oldugu dogru- ama hala yan etkileri var.Atipik ilaclar alan hastalarda yan etkiler mutlaka yakinen izlenmelidir.

 

 

IYILESME

 

Yanlis:                Rehabilitasyon hastaligin stabilizasyonundan sonra uygulanmalidir.

Dogru/Gercek:  Rehabilitasyon daha birinci gun baslamalidir.

                          -Dr.Courtenay Harding, Colorado Universitesi Tip fakultesi

 

Sizofreni arastirmalarinda en son ve umit verici haberler psikososyal “rehabilitasyon” calismalari alanindan  geliyor.Yeni calismalar sizofrenili kisilerin hastaliktan iyilesemeyecekleri  hakkinda  senelerdir inanilan bircok psikiyatrik  yanlis bilinenleri yalanliyor.Simdi goruluyor ki bu yanlis bilinenlerden kaynaklanan kotumserlik nedeniyle,hastalarin gelisme ve/veya iyilesme sanslarini azaltiyor.

 

Hatta sizofreniye uzun vadeli perspektif herkese yenilenmis umitler ve iyimserlik asilamalidir.Dr.G.Gross’a gore- 22 senelik 508 sizofreni hastasi ile bir calismanin yazaridir:

 

“…sizofreni yavas ve ilerliyen bir hastalik gibi gorunmuyor.Hatta hastaligin ikinci ve ucuncu on yillarinda bile,hala kismen veya tam olarak iyilesme potansiyeli var”.

 

Sizofreninin uzun vadedeki yuzuyle ilgili uzun vadeli arastirmalar yapan klinik calisanlari ise simdi, daha birkac sene once hastalikla ilgili cizilen dumanli,karanlik senaryodan cok farkli tablolar sunuyorlar.

 

20 senelik tecrubelerine dayanarak yapilan calismalardan sonra,simdi tedavi stratejilerinde  iyi rehabilitasyon programlarinin cok onemli bir parca oldugu acik secik netlesmistir.Dahasi , ailelerin tedaviye katkilari,verdikleri bilgilerin ve de klinik calisanlarla aileler arasindaki uygun iliskilerin faydalari simdi netlesmis ve kesinlesmistir.

 

Ailelerin egitime,bilgiye  ihtiyaclari vardir ve egitim istemektedirler ki yasadiklari ile basa cikabilsinler, hastayla komunikasyon becerilerini gelistirebilsinler,duygusal destek saglayabilsinler ve doktorlarla tedavide omuz omuza,yan yana olabilsinler.Bu nedenle, bilgili klinik uyeleri,doktorlar aile uyelerinin de yardimini israrla ve de ozellikle istemeliler ve onlari da ekibe katmak icin ozel gayret sarfetmelidirler.

 

Bazen bu kolay degildir. Bircok aile daha onceki yillarda hastalik icin “suclandiklari” icin alindilar hakli olarak.Bu nedenle doktorlarin bazi aile uyelerini gecmiste edindikleri zor ve kotu tecrubelerden haberdar olduklarini ve bu nedenle mental saglik sistemindeki gecmisteki hatalardan dolayi ozur dileyerek, isbirligine dahil etmeye ozel gayret sarfetmeleri gerekir.Ve doktor,hasta ve aile iliskisi bir kere olusturulduktan sonra hepsi birlikte calisarak ihtiyaclari ve mudahaleleri birlikte tanimlayabilirler. Herkesin iyimser ancak realistik/gercekci beklentileri olmalidir gelisme ve muhtemel iyilesme icin.

 

 

SSS-“SIKCA SORULAN SORULAR”

 

“Sizofreni genc insanlari yasamlarinin altin caginda etkiler . Onlarin gelecekle ilgili planlarinda ve umitlerinde cok onemli bir gerilemedir bu.”- Dr.Ian Falloon

 

Soru 1- Sizofreni olma riskim nedir ?

 

Kimin sizofreni olacagi ni bilebilmek mumkun degildir.Ancak her dunyadaki 100 kisiden 1 kisi sizofrenidir.Ailelerde kalitimsal gibidir, eger ailenizde birisinde varsa sizin riskiniz de vardir.Mesela tahminlere gore:

 

·          Anne, babanizdan,erkek kardesiniz veya kizkardesiniz hastaysa, sizin risk faktorunuz % 10 dur

·          Eger hem anneniz hem de babaniz hastaysa, sizin riskiniz % 10-15 dir.

·          Eger es olmayan ikiziniz hastaysa, riskiniz % 10-15 dir.

·          Eger es olan ikiziniz hastaysa, riskiniz % 35-50 dir.

·          Eger hasta birisinin torunu, kuzeni, yegeni, halasi, teyzesi veya amcasi, dayisi iseniz, riskiniz % 3 dur

·          Sizofreni cinsiyetler arasinda kadin,erkek ayirimi yapmaz.GENC ERKEKLER VE TUM KADINLAR ESIT DERECEDE YUKSEK RISK GRUBUNDADIRLAR SIZOFRENI HASTALIGINDA.

 

 

Soru 2- Cocuklarda sizofreni gorulebilir mi ?

 

Evet.Ender olmakla birlikte, 5 yas kadar kucuklerde bile sizofreni teshisi konmustur.Bu cocuklar genelde daha kucukken diger cocuklardan farkli olarak tarif edilmektedir. Ancak Sizofrenisi olan bircok insan da, adolasan /ergenlik yillarina ve genc yetiskinlik yillarina kadar belirgin, taninabilir,teshis koymaga yarayacak  semptomlar gostermezler.

 

 

Soru 3- Durum daha da ciddilesmeden, sizofrenim var mi nasil anlayabilirim ?

 

Eger sizofreni belirtileriniz oldugunu dusunuyorsaniz,bu hastaligi tedavi tecrubesi olan bir doktorla gorusmelisiniz.Bu cok onemli cunku erken teshis ve erken tedavi uzun vadede hastaligin tablosunu cok iyilestirebiliyor.

 

 

Soru 4-Eger sizofrenim varsa cocuk sahibi olabilir miyim ?

 

Sizofreni ailelerde gorulur genelde ama bu evlenmemelisiniz ve de cocuk sahibi olmayin demek degildir.Herkes iyi anne baba olmak ister ve ailesine en iyi sekilde bakacak parayi kazanmak ister.kendinize bazi onemli sorular sormalisiniz:

 

·          Hastaligim yeterince kontrol altinda mi? Cocuklarima bakmak icin tam gun calismam gerekirse, bunu yapabilir miyim?

·          Cocuklarimi yetistirme stresi ve maliyeti nedeniyle tekrar hastalanabilir miyim?

·          Ya cocuklarimda da bu hastalik gorulurse?(Dogacak cocuklarinizda sizofreni gorulme riski 10 da 1 dir.Eger partneriniz/esinizde de sizofreni varsa, her dogan cocugunuzun sizofreni hastasi olma riski her 5 cocukta 2 ye yukselecektir.)

·          Partnerim/esim bir cocuk icin emin ve huzurlu bir ev hayati saglayabilecek kapasitesi olan birisi mi?

 

Gordugunuz gibi, bu kararlar cok ozel ve sahsi- ve tamamen size ve icinde bulundugunuz ozel duruma bagli.

 

 

Soru 5- Arkadasimin sizofrenisi var.Nasil yardim edebilirim?

 

Hepimizin iyi ve kotu zamanlarda yanimizdan ayrilmayan,destekleyen arkadaslara ihtiyacimiz vardir.Sizofrenili kisiler arkadasliginiza deger vereceklerdir.Onlar cogunlukla bilgisiz ve hastalik konusunda cahil kisilerce dislanirlar ve ayirimciliklar yasarlar.Bircok sizofrenili kisinin zeka IQ leri yuksektir.Eger hasta kisi o anda hastaligin belirtilerini yasamiyorsa,davranislarinda garip hicbir sey goremezsiniz davranislarinda.

 

Hastaligi anlamaga,ogrenmege calisarak, firsatini yakaladiginizda baskalarini da egiterek gercek bir arkadas olmaga calisabilirsiniz.Onlara gercekleri anlatin.Hem de yapabilirseniz arkadasinizin ailesini de tanimaga calisin.Mesela ailesi de size , arkadasinizin bazen hastaligin kronik ve israrli tabiati nedeniyle ne kadar fazlasiyla,kaldiramayacagi kadar agir yuk altinda, yorgun,kotu ve cesaretsiz oldugunu anlamaniza yardimci olabilirler.Bunu bir kere ogrendiniz mi, arkadasinizin bu zor zamanlarinda destek olarak ve cesaret vererek,yureklendirerek yardimci olabilirsiniz.

 

Eger arkadasinizla sosyal aktiviteler planliyorsaniz, sunlari hatirlayin:

 

·          Sizofrenili kisiler oldukca muntazam, sabit gunluk programlara sadik kalmak zorundadirlar ve yeterince cok dinlenmeli ve de uyumalidirlar

·          Dusuncelerdeki bozukluklarin yogun yasanacagi zamanlari dusunerek, imtahan-sinav hazirliklari, tezler vs son anlara birakilamaz.

·          Alkol dahil tum oteki uyusturucular cok tehlikelidir cunku relaps=hastaligin geri donme belirtilerini alevlendirirler.

 

 

Soru 6- Uyusturucular sizofreniye sebep olur mu ?

 

Hayir.Sokak uyusturuculari da denen uyusturucular aslinda sizofreniye sebep olmazlar . Uyusturucu kullananlarin bazilari sizofreniye benzer semptomlar gosterirler.Bazen de sizofrenili kisiler uyusturucu kullanmakla, ”high” olmakla=kafasi iyi olmakla vs suclanirlar yanlislikla.

 

 

Soru 7- Aile gecmisimde herhangi bir mental hastalik veya sizofreni olmasi halinde , eger ben uyusturucu kullanirsam daha fazla psikozlu bir kriz donemine girme riskim mi var?

 

Bulgulara gore kiside daha onceden ailede bu faktorlerden etkilenebilecegi dusunulerek, cannabis turu- marihuana,esrar, hashas,hashas yagi vs ailesi gibi  ve diger uyusturucular sizofreni epizodlarini=krizlerini alevlendirebilir.Bu uyusturucunun kullanilmasina son verildiginde duzelebilir veya duzelmeyebilir de.Eger ailenizde mental hastalik gecmisi varsa,cok dikkatli olmak gerekir.

 

Sokak uyusturuculari herkes icin risklidir, ama sizofrenili kisilere ayrica ekstra tehlikelidir.Daha once de belirtildigi gibi relapsa=hastaligin alevlenmesine ve hastaligin daha da kotu olmasina sebep olurlar.

 

Asagidakiler dahil tum uyusturuculardan uzak durulmasi gerekmektedir:

 

·          PCP

·          Kokain/krek

·          LSD

·          Amfetaminler

·          Marihuana, esrar ve oteki cannabis urunleri, yan urunleri

 

 

Soru 8- Ya alkol, kahve ve tutun?

 

Gunde 1- 2 kucuk bardak sarap veya bira, makul kullanildiginda psikoz semptomlarini alevlendirmiyor gorunuyorlar, ama fazla kullanim kesinlikle alevlendirir.Tercihan hic kullanmayiniz.

 

Ozellikle de ilac kullananlar ozellikle daha da dikkatli olmak zorundadirlar.Alkol depresandir = yani insani depresyona sokan,depresyon hislerini alevlendiren bir etkisi vardir ve bazi trankilizanlar dahil, ilaclarla birlestiginde oldurucu olabilir,hayati tehlikesi vardir.( trankilizanlardan mesela clonazapam,Rivotril,Ativan,alprazolam,vs) Hem alkol hem de ilaclar birarada kullanildiklarinda, biri  otekinin etkisini katlayarak arttirirlar- sonuc felaket olur neticede.

 

 

Sizofreniyi asagidakiler de alevlendirir:

 

·          Fazla miktarda nikotin / sigara ve/ veya kafein

·          Soguk alginligi, grip ilaclari, ve burun/nefes acici,rahatlatici ilaclar (nasal decongestants)

 

 

EGITIM VE SIOZFRENI

“Ben Ogretmenim--- Ben ne yapabilirim?”

 

“Profosyoneller… hasta kisinin realist amaclar edinmesine mutlaka yardimci olmalidirlar . Yalvariyorum hastaligimizla kahrolmasinlar ve bize de bu umitsiz davranis bicimini yansitmasinlar.Asla umidinizi kaybetmemege mecbur ediyorum sizi, cunku eger cabalarimizin bosuna olduguna inanirsak mucadele etmeyecegiz.”-     Esso Leete,20 yildir sizofreni hastasi

 

 

 

ü        KENDINIZI HASTALIGIN TUM BILGILERI ILE DONATIN-

ü        Sizofreni cok sik rastlanan bir hastaliktir(Her 100 kisiden 1 kiside var) Adolasan erken yaslarda (15-erken yirmilerde) ve erken yirmili yaslarda ortaya cikiyor.Sunlardan haberiniz olsun:

·          Erken mudahale ve yeni ilaclarin erken verilmesi hastada daha iyi tedavi neticeleri dogurmaktadir

·          Kiside ne kadar erken sizofreni teshisi konur ve stabilize edilirse tedaviyle,hastaligin uzun vadedeki tablosu o kadar iyi olabilmektedir

·          Adolasan/bulug cagi intaharlari gittikce buyuyen problemdir- ve sizofrenili genclerin intahar etme riskleri % 50 dir!

·          Ender durumlarda, 5 yas kadar kucuk cocuklarda da sizofreni teshis edilebilmektedir.

ü        HASTALIGI ACIKCA KONUSUN, TARTISIN, KAPALI KAPILAR ARKASINDAN ORTAYA CIKMASINA YARDIMCI OLUN

·          SINIFDA SIZOFRENIYI TARTISIN.Bu bilinen yanlis bilgilerden kurtulmalarina, hastalikla ilgili stigmayi/damgalanmayi/ayirimciligi ve adaletsizligi yok etmeye yarar.

·          Hazirlayici faktorlere deginin, uyusturuculari anlatarak bilgi verin.

ü        SIZOFRENININ IKAZ ISARETLERINE UYANIK OLUN- Gencler bazen duygusuz, ilgisizdirler, duygulari hep inis cikistadir veya atletizmde ve derslerinde basarida dusmeler gorulebilir.Ama bu seyler devam ederse, aileyle konusmalisiniz ve cocugun degerlendirme testleri almasina yardimci olun.

ü        EGER SINIFINIZDA SIZOFRENISI OLAN GENC, COCUK VARSA:

·          Cocugun yasadigi tum gercek zorluklari anlayabilecek kadar cok, ne bulabilirseniz okuyun, ogrenin sizofreni hakkinda

·          Yeni durumlara alisabilmesi, stresi azaltabilmek icin yavas yavas anlatin, yavas olun

·          Akademik basarilarda ve okul disi aktivite ve odevlerde realist amaclar, hedefler koymalarina yardimci olun.

·          Aile ile surekli saglik ve gelismeler husunda muntazam gorusmeler, toplantilar saglayin.Hedeflerde, derslerde,ders anlatma metodlarinizda ve degelrlendirme formatlarinda  degisiklikler gerekebilir.

·          Oteki talebeleri arkadaslarina kibar, anlayisli olmaya ve herzaman arkadasliklarini gostermege yureklendirin.Bazilari da hastalik alevlendiginde destek olarak gorev yapmak isteyebilirler ve derslerini yakalamasina yardimci olabilirler.

 

 

“ORTAK OLMAK, BILGILENME EGITIMI”

 

Sinifta Ortak Olmak Egitimi cok degerli prezentasyonlari talebelerin mental hastaliklarin tabiatini ve kronik ve agir seyrini anlamalarina yardimcidirlar .

 

Ortak Olmak Egitimi/Partnership Egitimi Sizofreninin gerceklerini anlatan uc kisilik bir ekipten olusur.Biri  psikiyatrik bir teshis konmus gercek kisidir ,bir kisi de gercek aile uyesidir, ve oteki de mental saglik profosyonelidir/doktorudur vs .Sinifa birlikte gelirler ve her biri kendi hikayesini anlatir.

 

Ortak Olmak Egitimi acil ve dusunceli sinif katilimini saglamaktadir.Mental hastalikla ilgili bilinmeyenleri,karanlikta kalanlari yok eder.Talebelerin sorulari cevaplandirilir direkt olarak olayi birinci elden tecrubeli ve bilgili,o hastaligi  yasayanlarca.

Ortak Olma Egitimi cehaletle, on yargiyla, eski tozlu Hollywood yanlis senaryolari ile, ve insanlari uzen stereo/kaliplasmis eski ve yanlis bilgilerle, tiplemelerle mucadele etmeye yarar.Hem de mental hastaligin fiziksel tabiati hakkinda ve ailelerinde sizofreni hastasi olan bircok  talebeye de hayati gercekleri ogretir.

 

Ogretmenler mental hastaliklar ve sizofreni hakkinda bilgilendirme egitimlerini soyle arttirabilirler:

 

·          Ailelere yapilacak toplantilarda ve talebe toplantilarinda mental hastaliklarla ilgili bilgilendirme saglanmasi,el brosurleri verilmesi

·          Okul kutuphanesinde veya ofislerde, koridorlarda,siniflarda “Mental Hastaliklar Bilgilendirmesi Haftasi” duzenleyin her EKIM ayinda, talebelerle hazirlayin neler konacagini

·          Kutuphanenize konu hakkinda guncel kitaplar siparis verin, isteyin. Yorenizdeki dayanisma dernekleri,psikiyatri derneklerinden basili brosurler,kitapciklar isteyin ve dagitin yas gruplarina gore.

 

Genc insanlar ozellikle de yuksek sizofreni ve mental hastaliklar risk grubunda olduklarindan,okullarda mutlaka bilgi verilmesine oncelikle ve de mutlaka  ihtiyac vardir.Oteki muhim konularda, talebelerin hayatlarini direkt etkileyecek tum konularda referans ve talimat manuelleriniz oldugu gibi, sizofreni hakkinda da bilgi iceren manuelleriniz,bilgi kaynaklariniz olmalidir.

 

·          Sizofreni “gencligi kanunlarla calisamaz tarifine sokan” ve cogunlukla  calisamaz maasi baglanmasi gereken bir hastaliktir--- genellikle de genc adolasan/ergenlik ve sonrasi yillarda vurur gencligi.

·          Erken teshis ve yeni ilaclarla erken tedavi ve surekli doktor kontrolunde olmak, hastaligin genel tablosunu oldukca iyilestirmektedir

·          Intaharlar dehsete dusurecek kadar yuksektir- sizofreni hastalarinin % 50 si intahara tesebbus edeceklerdir.% 10-15 si basaracaktir.

 

 

 

STIGMA=AYIRIMCILIK=DAMGALAMA=ETIKETLEME=DISKRIMINASYON  SUCTUR

 

“Hastaligimin en zor tarafi stigma” –Shawna, sizofrenili kisi

“Sizofrenili olmanin en kotu tarafi izolasyon ve yalnizliktir…”- Dr.Phillip Long, psikiyatrist

 

·          Cemiyetin, toplumun en buyuk mental hastalikla ilgili bilgileri gerceklerden uzak, cagdisi. Sizofrenili kisiler genel cehaletin kurbanlaridir toplumda.Gercekte, onlar iki kere kurbandirlar.Ilk once tamamen iyilesme sansi olmayan ancak kontrol altina alinabilen ve birlikte yasamayi becermek zorunda olduklari, en iyi sekilde ogrenmek zorunda olduklari kronik beyin hastalagidir.Sonra da hastaliklari nedeniyle kisilerce, toplumca dislanmalari,yok sayilmalaridir.

·          Mental hastaligi olanlar icin en buyuk problem nedir? Cogu onlari kabul etmeyen oteki insanlar diyor.Semptomlarini kontrol altina alip yonetmeyi ogrendiklerinde bile arkadaslariyla,ev ,yerlesme vs islerinde ve isinde onlara altindan kalkmasi cok guc gibi gelen zorluklarla yuz yuze gelmek zorundadirlar.Yaptiklari hemen herseyde stigma ignesini hissederler.Eski arkadaslar ,hatta bazen aile uyelerinden bazilari onlarin yaninda rahatsiz olmaktadirlar.Ve neticede onlar da kendilerini izole ederler ve cemiyetle baglarini koparirlar .Kendilerini bir yere, bir gruba ait hissetmemelerine,”degisik” olduklarini dusunmelerine  ve saygi duyulmadiklarina ve deger verilmediklerini dusunmelerine hic sasirmamak lazim.Tum dunyada, insana aci veren,uzen cehalet, neticede korkunc bir yalnizliga,izolasyona sebep olmakta sizofrenili kiside ki bu da hastaligin  tahammul edilmesi en zor ve kisiyi kanunlar onunde de calisamaz/ozurlu hale getiren en dayanilmaz yonudur.

 

 

INSANLAR MENTAL HASTALIKLARI KABUL

ETMEKTE NEDEN ZORLANIRLAR?

 

Tehlike Korkusu

Bircok insan mental hastaligi olan kisinin tehlikeli,onceden ne yapacagi bilinmeyen ve agresif kisiler oldugundan korkarlar.Gercek ise, cok azi tehlikelidir.Realitede ise,duygusal ve mental olarak rahatsiz olanlar genelde endiseli,baskalarindan korkan,ve pasifdirler.Tehlikeli olacabilecekleri  hakkindaki yanlis bilgilerse, yanlis ve cagdisi populer kulturlerden kaynaklanmaktadir- mental hastalari hep saldirgan, tehlikeli olarak resimleyen,gosteren sahte imajlar.

 

Suca Yonelik Niyetler

Psikiyatrik rahatsizliklari olanlar genel toplumdan daha fazla yatkin degildirler suc islemeye.Ancak eger mental hastalik tedavi edilmez, kendi haline birakilirsa,ve daha da ilerlemesine musaade edilirse,akut olarak hastalanan kisi istemeden, yanlislikla kendini hapishanede bulabilir.Baska bir yanlis kanaate yol acan karisiklik da kisinin  cok hasta oldugunda ve tedavi ve kendisini korumak icin mutlaka hastahaneye gitmesi gereken durumda, ancak kendisinin buna gonullu olmadigi/riza gostermedigi/direndigi durumlarda sergilenen goruntudur.Bir insanin sagligini kazanmak icin tedavi amacli hastahaneye goturulmesi, asla yanlislikla kriminal adaletteki tututklama ile karistirilmamalidir.Manzaralar, goruntuler asla tutuklama goruntusune sahip olmamalidir.

 

Bilinmeyenden Korkmak

Insanlar genelde anlamadiklarindan korkarlar.Ve anlamadiklarinda da ,vahsice tahminler yaparlar.Bazi kulturlerde mental hastaliklarin kotu ruhlarin isi olduguna , bazilarinda ise kotu kan, ahlaksizlik,zehirlerin sebep olduguna bile inanirlar.Insanlar hastaliklarla ilgili gercekleri ogrendikce, bu zararli dusunceler de solar,kaybolur gider.

 

Hastaliga antisempatik bakislar

Yuzyillarca sona,”mental saglik” nihayet epilepsy/sara, Parkinson ve diyabet=seker hastaligi gibi bir hastalik olarak tanimlandi.Ama bu cadi doktorlugundan tibbi doktorluga gecis realitesi tum negatif duygulari daha silemedi-sadece biraz azaltti.Hala halkin,hastahanelere,hastaliga ve doktorlarina sempatik olmayan guclu ittirici duygulari var.

 

DAHA IYI SAGLIK EGITIMI PROGRAMLARI ESKI MENTAL HASTALIKLARLA ILGILI YALANLARI VE YANLIS ANLAMALARI YOK ETMEGE YARDIMCI OLABILIR.

 

Hastalara kendi mahallelerinde yasayabilmeleri icin gerekli destegi  vermek de insanlarin mental hastaliklara karsi on yargilarini yenecektir.

 

 

ARASTIRMALARDA STIGMANIN ETKISI

 

“Psikiyatrik arastirmalarin geride kalmasinin belki de herseyden onemli tek faktoru hala mental hastaliklarla birlikte ele ele giden sosyal stigmadir.” – Dr.Henry Fiesen-Kanada Tibbi Arastrima Konseyi Baskani

Yillarca stigma nedeni ile aileler acikca cekindiler- hasta kisi veya ailenin incinmemesi, utanmamasi icin.Bu sessizlik nedeniyle, halk,toplum ne aci cekenin  ve ihmalin yuzunu gorduler, ne de hic karsilanmayan bircok ihtiyaclari.Sizofrenide gercekleri anlatacak,prezante edecek kendini adamis gruplar,sivil dernekler olmamasi , diger hastaliklara gore, sizofreni arastirmasina para temininde de geride kalmak demekti.

 

1995te Kanada Psikiyatri Cemiyetine yaptigi konusmada, Tibbi Arastirma Konseyi baskani Dr.Henry Friesen, , Nobel Kimya odullu Dr.Michael Smith’e, gosterdigi insiyatiften dolayi ovguler yagdirdi.Dr.Smith comert bir sekilde, aldigi Nobel para odulunun yarisini sizofrenide arastirmayi gelistirmek egitimine verdi-

 

“Bana gore, Dr. Smith’in kendisini arastirma alani ile ozdeslestirmesi herkese ornek olacak kutsal bir davranistir, boylece sizofreninin profilini herkesin gorebilecegi bir platforma koyuyor –ve sizofreninin akademik arastirma ve destege layik bir hastalik oldugu nosyonunu besliyor.”

 

Asagidaki tabloda (Arastirma Kurumunun) problemin bir parcasini goreceksiniz en azindan.Acikca, psikiyatrik arastirma icin fazla kaynak yoktur,yetersizdir.Sizofreniyi tedavi edebilecek doktorlar psikiyatristler oldugundan, tablodaki yuzdeleri inceledigimizde endiselenmemiz icin neden vardir.Psikiyatrideki toplan randevular her uzmanlik alanindan coktur- ama son zamanlara kadar, arastirma kaynaklarini garantiye alabilmek icin cok az  istekli gorulmustur.

 

Sizofreninin profilini yukselterek, sesimizi duyurarak sunlari basarmayi umuyoruz:

 

·          Psikiyatrik camiada gittikce artan mentorluk=eskilerin, yenilere, en iyilerin mutlaka herkese surekli ogretmesi, paylasmasi, birbirine mutlaka ogretmesi

·          Okuma sirasinda gittikce artan arastirma egitim programlari

·          Psikiyatri alaninda bilimsel merakin daha guclu beslenmesi

Bunlar gerceklestiginde,psikiyatristler sizofrenide ciddi arastirma cabalarinda daha buyuk roller alacaklardir.

 

 

1992/1993 te Kanada Tip Fakultelerinde gorevlendirilen full time akademisyenler.Kanada Tibbi Arastirma Konseyinden.

ARASTIRMA FONU

 

 

Toplam gorevli  sayisi

 

Arastirma Fonundan %

With peer viewed funding %

Allerji ve Klinik Imunoloji

34

55.9

52.9

Kardiyoloji

27

42.3

31

Noroloji

189

52.9

42.3

Psikiyatri

631

18.5

12.6

Imaging ve Radyoloji

380

13.2

8.1

Solunum Yollari Tibbi

193

49.7

38.8

 

Not: Ilk bakista gercek fonlar oldugundan fazla gibi gorulebilir, cunku norobilim portfolyosundaki oranlar da psikiyatri ile ilgili degerlendirilebilir.

 

 

SIZOFRENI VE SIDDET: YANLIS BILINENLER VE YANLIS OGRENILENLER

 

Sizofreni yeryuzundeki en yanlis anlasilmis hastaliktir.Bircok kisi sizofreniyi bolunmus kisilik sanmaktadir, bu inancin kokeninde eski Hollywood filmleri yatar.sizofreni kisiligin degisik parcalara bolunmesi degildir- Dr.jekyll ve Mr.Hyde veya Eve’in uc Yuzu isimli filmlerdekki gibi!Hatta agir sizofrenili kisilerdeki dusunce mekanizmasi ve prosesi o kadar bozulmustur ki , gunluk hayatin gerekleri ile bile cok zor basa cikabilirler.Ve asla “ikili hayatlar” yasamalari da mumkun degildir zaten.

 

Birden fazla kisilik sahibi olmak hastaligi vardir,ender gorulurler ve sizofreniyle ilgisi yoktur.neyse sizofreni= bolunmus kisilik fikri gercek degildir.Gunluk hayatta insanlar “sizofrenik” dediklerinde, “birbiri ile celisen parcalara bolunmus” u tarif ettiklerini dusunurler.Bu konusanin dusuncesiz olusu vs degil,tamamen lisandaki yanlis tarif ve kullanmadir.Malesef, cok sik yapilan bir yanlistir bu hala gunumuzde de, ama mumkun oldukca kullananlara nazikce hatirlatilmalidir.

 

“Vahsi cilgin adam” hikayesi de baska bir populer roman kahramanidir- gercek degildir.Sizofrenili kisiler bir zamanlar acimasizca kotuluk yapabilen tehlikeli kisiler olarak tanitilmislardir.Bu tur tanitimlardan dolayi, bircok insan hala sizofrenili ve aci ceken  tum  insanlarin siddet yanlisi olduklarini sanmaktadirlar.

 

Gercek ise sizofrenili kisiler genellikle oteki normal insanlardan daha az siddete meyillidirler.Genelde cok utangac,cekingendirler- Kirilgan ve hassas dunyalarinda incitilmekten,zarar verilmekten cok korkarlar.

 

Ancak ilaclarini kullanamayan ve surekli doktor kontrollerine gitmeyenlerin bazilarinda siddet ve ofke gorulebilir, ozellikle de uyusturucular ve/veya alkol da kullanimi da eslik ediyorsa.Eger birisinin gecmiste kendisine veya baskalarina karsi siddet gecmisi varsa, her zaman uygun onlemlerin alinmasinda fayda vardir.

 

Burada vurgulamak istedigimiz en onemli konu ise, birisinin sadece sizofrenisi var diye ondan korkmamak.Bu haksizlik ve herkes aci cekiyor boylece, hem korkulan  hem de korkan.

 

BCSS – B.C. SIZOFRENI CEMIYETININ B.C DE TAM 32 ADET SUBESI VARDIR.Bolgede 12 adet de koordinator ofis vardir. BC disinda da 12 subesi vardir.

 

 

BCSS Amaclari;

Misyonu: “Sizofreninin neden oldugu uzuntu ve acilari azaltmak.”

 

Destek: sizofrenili kisilerin aile ve arkadaslarina destek veren gruplari desteklemek

 

Egitim: sizofreni hakkinda bilgilendirme ve toplumda anlayisi arttirmak icin “ortak ol” ve aile egitim programlari vermek

 

Takipcilik/dayanisma hareketleri: sizofrenili insanlara ve ailelerine daha iyi hizmet verecek daha iyi kanunlarin cikartilmasini saglamak ve destek toplamak.

 

Arastirma: sizofreninin nedenleri ve tedavisiyle ilgili arastirmalara aktif fonlar olusturmak, para kanalize etmek.

 

Sizofreni hakkinda kaynak malzemeleri ve tavsiye edilen okunacak kitaplara BCSS webinde bulabilirsiniz http://www.bcss.org

 

 

 

 

OKUNMASI TAVSIYE EDILEN KITAPLAR

 

·         Yazar, Adamaec, Christine, “How to Live with a Mentally Ill Person?”, Basim evi: John Wiley& Sons,1996 baskisi

·         Andreasen, Nancy C. “The Broken Brain”, Harper and Row 1984

·         Keefe, Richard&Harvey,D. “Understanding Schizophrenia:A Guide to the New Research on Causes and Treatment” The Fee press,Macmillan,Toronto 1994

·         Lafond,Virginia “Grieving Mental Illness:A Guide for Patients and Their Caregivers”,University of Toronto Press,1994

·         Marsh,D. and Dickens,R “How to Cope with Mental Illness in Your Family”, tarcher/Putnam,NY, 1998

·         Psikiyatrist Torrey, E. Fuller “Surviving Schizophrenia”3rd edition,Harper Perennial(paperback)New York, 1995 OZELLIKLE AILELER,TUKETICILER VE PROFOSYONEL SERVIS VERENLERE TAVSIYE EDILMEKTEDIR.ACIK,NETTIR VE FEVKALADE GUZEL REFERANS BOLUMU VARDIR. AILELERE EL KITABIDIR.(Telif haklari satin alinarak, topluma degerli mental saglik kaynaklari temin etmek icin Turkcelestirilmesi temennimizdir.)

·         Mueser, Kim T. & Gingerich,Susan “Coping with Schizophrenia:A Guide for Families”New Harbinger,Oakland,CA,1994

·         Woolis, Rebecca “When Someone You Love Has Mental Illness:A Handbook for Family, Friends ,and Caregivers”, Putnam’s Sons,New York,1992

 

 

Sozluk; Mental hastalik sozcuklerini anlamak

Eger sizofrenili akrabaniz,arkadasiniz veya talebeniz varsa, tip doktorlarinin kullandigi ,tanisik olmadiginiz kelimelere rastlayabilirsiniz.Buradakiler iste sikca kullanilan bu terminolojiden bazilarini veriyor size:

 

Etkileyen Bozukluklar=Ruh Hali Bozukluklari=Mood Disorders

Mental hastaliklar cok fazla abartili duygusal reaksiyonlar ve cok yuksekte iyiden, derin depresyonlara kadar ruhsal degismelerle tanimlanir.Burada sikca kullanilan terimler manik-depresyon (veya bipolar hastaligi) ve depresyondur-ama bazilari sadece manik donemi ,bazilari da sadece depresyonu yasarlar.Bu uclardaki,ekstrem ruh hali degisiklikleri kisinin cevresindeki faktorlerle iliskili degildir.

 

Deluzyon=Delusion

Gercekte hicbir temeli olmayan saplanti halindeki dusunce.Bu tip dusunce bozuklugu hastaligi yasayanlar genelde unlu birisi olduklarini, acimasizca cezalandirildiklarini,eziyet edildiklerini,yargilandiklarini, ya da insanlik ustu seyleri basarma kabiliyetleri olduguna inanmislardir.

 

Teshis

Hastaligin isaret ve belirtilerini calisarak klasifiye edilmesi,tanimlanmasidir.Sizofreni psikiyatride kullanilan bircok muhtemel kategoriden biridir.

 

Elektrosok Terapisi (ECT)

Intahar etme tehlikesi olan ve uzunca suredir asiri agir depresyondaki ve ilaclara ve degisen durumlara cevap vermeyen kisilere uygulanir oncelikle

 

Halusinasyon

Algilamada anormal bir tecrubedir.Beyinde, gercekte olmayan seyleri gormek, duymak, koklamak, tatmak veya hissetmektir.

 

Hastanin istem disi/gonulsuz/itirazina ragmen hastahaneye yatirilmasi ve kanunlar

Istege bagli/gonullu hastahaneye  yatmak demek, hasta tedavi edilmeyi kendisi istiyordur ve kendisi her ne zaman isterse hastahaneyi terketme hakkina sahiptir kanunlarla.

Cok hasta olan kisilerden bazilari ise mental saglik hastahanesine kendi istekleri disinda/itirazlarina, istememelerine ragmen yatirilirlar ki buna da gonulsuz/istem disi hastahaneye yatirilma diyoruz.

 

Istem disi hastahaneye yatirilma/Gonulsuz yatirilma kanunlar onunde sadece iki durumda olabilir;

 

·          Medikal yatirilma sertifikasi/raporla veya yenilenmis sertifikayla/raporla

·          Hasta kisi kriminal bir sucla suclandiginda veya ceza aldiginda ozel mahkeme emriyle olabilir.Bu durumda sadece forenzik  muessesede/kurumda tutulabilirler. B.C de mental hasta birisi kendi itirazina ragmen hastahaneye sertifika/rapor ile yatirilabilmesi icin en az iki doktor tarafindan muayene edilerek , birisi psikiyatrist olacaktir, hasta kisinin asagidaki durumlari sertifikayla / raporla mutlaka belgelenmelidir:

1.      Kisinin mental hasta oldugu ve ilgiye, korunmaga ve hastahanede tedaviye ihtiyaci oldugu

2.      Kisinin tam olarak anlamaktan yoksun oldugu ve tedavisi, bakimi ve denetimi konularinda bilgili kararlar veremeyecek durumda oldugu

3.      Kendisine veya baskalarina zarar verme tehlikesi veya eger hastahaneye yatirilmazsa onemli mental ve fiziksel kotulesme yasayacagi durumlarda

 

 

Ilaclar

 

Psikiyatride, ilaclar genelde hap veya igne seklinde yazilirlar receteye.Teshise gore bircok farkli ilaclar kullanilabilir.Doktorunuza ve eczaciniza isimlerini, dozlarini ve tum ilaclarin fonksiyonlarini sorun ve imal eden firmanin verdigi( brand names) isimleri ile  jenerik=hammadde isimlarini (generic names)de aklinizin karismamasi icin ayirin.(ABD ,Kanada’da  oyle)

 

 

1.      Antipsikotik ilaclari: Imal eden Firma isimleri-Modecate, Largactil, Stelazine, Haldol, Fluanxol, Pipartil, Clozaril, Risperdal, Zyprexa.Jenerik/hammadde isimleri ise sirayla: fluphenazine, chlorpromazine, trifluoperazine, haloperidol, flupenthixol, pipotiazine, clozapine, risperidone, olanzapine.Bunlar ajitasyonu, halusinasyonlari ve zarar verici davranislari azaltir ve dusunce bozukluklarinda da bazi duzelmeler gosterir.Yane etkileri ise merkezi sinir sisteminde konusma ve harekette degisiklik, kan,cilt,karaciger ve gozleri etkileyen reaksiyonlardir. Kan ve karaciger fonksiyonlari testleri ile muntazam  kontrol gerekir periyodik olarak.

2.      Antidepresyon ilaclari Bunlar normal olarak yavas etkileyen ilaclardir ama 3 hafta sonra hala hicbir gelisme yoksa, hic etkisi olmayacak da denebilir.Bazi yanetkileri gorulebilir ama bunlar antipsikotik ilaclarininki kadar agir degildirler.

3.      Mood=Ruh halindeki manik ve depresyon inis/cikislarini  normalize edenler/dengeleyenler Mesela lithiyum Karbonat-manik ve manik depresyon durumlarinda kullanilir ve inis cikislari dengeler.Gerekli ilac seviyesini anlayabilmek icin muntazam,surekli kan tahlilleri gerekir mutlaka.Susama, yanma hissi gibi bazi yan etkileri olabilir

4.      Trankilizanlar    Valium, Librium, Ativan, Xanax, Rivotril.Genelde =benzodiazepines de denir.Ajitasyon=huzursuzluk,sinirlilik hali ve endiseyi yatistirir.

5.      Yan Etki Ilaclari   anticholinergicler de denir.Firma adlari- Cogentin,Kemadrin,Jenerik isimler:benzotropine, procyclidine.

 

 

 

Mental Hastaliklar/Rahatsizliklar beyinde fizyolojik anormallik ve/veya biokimyasal bozukluk nedeniyle dusunce, ruh hali, algilama, yon veya hafizada onemli bozukluklar- ki bu bozukluklar  karar verme, davranislarda, mantik yurutme kapasitesinde veya gunluk basit hayatin gerektirdiklerini yerine getirme becerilerinde  ciddi hasarlara yol acarlar.

 

Mental Saglik

Kisiyle, sosyal grubu arasinda ve daha buyuk cevrede uygun dengeyi tarif eder. Bu uc eleman birleserek psikolojik ve sosyal harmoniyi olustururlar,bu iyi olma hissidir, kendini gerceklestirmek,ve cevreye hakim olmaktir.

 

Mental Saglik Hareketi ve Kanunlari B.C.=Mental Health Act

Mental hastalarin tibbi bakimi ve mutlaka korunmasiyla ilgili kanunlardir.Bu kanunlar hem de istem disi/gonulsuz/mecburi olarak hastahaneye yatirilan hastalarin da haklarini korur ve dayanisma ve prosedurlarin tekrar gozden gecirilmesini anlatir.

 

Paranoya

Kisilere ve durumlara yonelik asli astari olmayan gereksiz suphelenme meyili.Paranoyak kisiler baskalari onlarla alay ediyor ya da kendilerine karsi komplo hazirliyorlar zannedebilir.Paranoya deluzyonal dusunme kategorisine girer.

 

Psikoz

Halusinasyonlar, deluzyonlar, realite /gercekle iliskinin kaybolmasi

 

Sizofreni

Cok agir ve genelde kronik beyin hastaligi.Sik rastlanan semptomlar- kisilik degisiklikleri,kendi kabuguna cekilme,agir dusunce ve konusma rahatsizliklari= bozulmalari, halusinasyonlar, deluzyonlar, garip inanilmaz, beklenmeyen, anlasilmaz ,eksantrik davranislar.

 

Yan Etkiler

Ilacin tedavi amacinin otesine gecen ilac reaksiyonlarinda gorulur yan etkiler genelde.Bazi yan etkiler tolere edilebilen=tahammul edilebilen tarzdadir ama bazilari o kadar rahatsizlik veirir ki doktor ilaci durdurmalidir.Orta siddette yan etkilerde agizda kuruluk,huzursuzluk,kasilma,ve kabizlik gorulur.Agir yan etkilerde ise goruste bulaniklik,fazla tukruk salgilamasi,vucutta titremeler,sinirlilik,uykusuzluk,tardiv diskenezya ve kanda bozulmalar/komlplikasyonlar (kan ve karaciger testleri rutin olarak yapilmalidir)

Bu yan etkileri kontrol altina almak icin de bazi ilaclar vardir.Yan etkileri tanimayi ogrenmek onemlidir cunku bazen de bunlar hastaligin semptomlari ile karistirilabilir.Doktor,eczaci veya mental saglik gorevlileri hastaligin sempromlari ve ilactan kaynaklanan yan etkileri arasindaki farklari size aciklayabilirler.

 

Tedavi

Bir hastaligi tedavi etmek veya semptomlari gidermek icin duzenlenen careler veya terapilerdir.Psikiyatride tedavi genelde ilaclar, bilgi alma gorusmeleri (advice counselling) birlikte tavsiye edilen aktivitelerdir.Birlikte bunlar hastanin tedavi planini olustururlar.

 

 

 

GERCEKLERI ANLAYALIM

MENTAL SAGLIK HAREKETI /KANUNU= HER KISININ BAKIM VE TEDAVIYE HAKKI VARDIR

 

·          Beyni etkileyen kimyasal dengesizlik yuzunden, akut sizofrenili bircok kisi hastaliklarini bilemezler, taniyamazlar.Bu da en dogal haklari olan tedaviye ulasma,alma haklarini kullanamamalarina sebep olur-hastaligin bilinen, kanun onunde de ozurlu/calisamaz durumda birakan gelismeleri nedeniyle.British Columbia Saglik Hareketi Kanunlari (ABD de de boyle) boyle hastaliklara kurban olmus vatandaslarimizin bakimi ve korunmalari haklarini icerir.Biz de Turkiye’de bu haklari=kanunlari tum sizofrenili,tum agir /ciddi mental hastalarimiza istiyoruz.

·         Sizofrenili kisilerde erken teshis ve ilaclarla/tedaviyle hastaligin stabilize edilmesi hastaligin yarinlarindaki tablosunu muhtesem etkiler pozitif olarak.Simdi bircok insan, zamaninda ve yeterli tedavi ve destekle, toplum icinde tatminkar hayatlar yasayabilirler.

·         Kendilerine bakamayacak kadar hasta kisilerin istem disi/gonulsuz/itirazlarina ragmen mecburen hastahaneye yatirilmasi islemi asla yanlislikla/art niyetle, bilgisizlikle kriminal adaletteki tutuklama ile esdeger tutulmamalidir.Boyle yanlislik yapmak, guncelligini yitirmis stigmayi koruklemek ve mental hastaligi olan insanlara karsi onyargilari guclendirmekle kalmaz,- hemde hastalari en tabii haklari olan uygun ve gerekli tibbi bakim ve tedaviden yoksun birakir.Malesef bu tur yanlisliklara,karisikliklara  sikca rastlanmaktadir.Sonuc olarak zaten sandiginizdan da fazla insan agir ve kronik beyin hastasidir mesela sizofreni gibi ve bu kisiler sistemin hic el surmedigi,sorumluluk almadigi,sistemin koca catlaklarindan dusup gidenler ve terkedilmislerdir cunku bu insanlar kendileri icin gereken tedavi ve bakimi talep edebilecek kadar iyi durumda degillerdir.

·         Agir hasta ve aslinda etkin tedavileri mumkun olan bircok insaninin resmen ihmalden sokaklarimizda oluyor olmasi skandaldir.Dahasi sizofrenili kisilerin % 50 si intahar etmeyi deneyeceklerdir- ve % 10 - ile % 13 cu basaracaklardir.

·         Eger Mental Saglik haklari=kanunlari icin elele verip tedaviye aslen mutlaka hakkimiz oldugu konusunda dayanismazsak, bu durum daha da kotulesecektir.

 

“B.C Mental Saglik Hareketi dayanismasinin amaci, aci ceken insanlarin ihtiyaclari olan tibbi tedaviye ve bakima ve hak ettikleri bicimde sagliklarini tekrar kazanmalarina yardim etmektir.”

 

KAYNAK: BCSS http://www.bcss.org/ 

TERCUME:RUKI  25 ARALIK 1999

 

 

 

BRITISH COLUMBIA SIZOFRENI CEMIYETI OZEL MUSAADESI ILE TERCUME EDILMISTIR.BEDAVA OLMAK KAYDIYLA VE DEGISTIRILMEDEN,ASLINA SADIK KALINARAK HER TURLU HALK EGITIMI ICIN KULLANILABILIR.

 

http://www.ruki.org ruki@ruki.org

 

http://www.ruki.org/schizaileel.htm

TOPLUMDA BEYIN,DAVRANIS VE DEPRESYON HASTALIKLARI STIGMASININ YOK EDILMESINE VE GONULLERDEKI BILGISIZLIK PASININ SILINMESINE, DISLAMA CEHALETININ KOKUNUN KAZINMASINA YARDIM EDINIZ.

 

Merhaba, 

 Istanbul Sizofreni  Dostları Derneği

LAMARTİN CAD.NO.NO.23/4

TAKSİM /İSTANBUL

TEL. 0212.256 36 61

FAX.0212.256 53 91

 

Sizofreni Hasta ve Yakinlari Dernegi-ANKARA, Kuveyt Cad. Guven sok. 7/18 Asagi ayranci-Ankara Tel: 0312 466 54 66

Sizofreni Dayanisma Dernegi-IZMIR , 370. sok.44 A Bahcelievler,Izmir Tel; 0232 261 80 83 

Manisa'daki dernek yeniymis-henuz adres telefon bilinmiyor-gelince ilave edilecektir

KONYA ADRESI icin www.ruki.org/mentalfile.htm  e tiklayin

 

 

 

 

http://www.ruki.org/schizaileel.htm ye de tiklayiniz; bu da sizofreni sevdikleri olan aileler icin hazirlanmis el kitabidir

 

http://www.ruki.org/ceklist.htm psikiyatristinize neleri sormaniz lazim cek-listesi

 

http://www.ruki.org/kardesim.htm Kardesim

 

www.ruki.org/sl.htm genel sizofreni aciklama,bilgilendirme ve linklerle dolu sayfalarim; Sizofreni dostlarina

 

www.ruki.org/mentalfile.htm ise ana depresyon, beynimiz, oteki davranis ve psikiyatrik hastaliklarimizla ilgili sayfalarin ana girisidir

Okuyalim,bilgilenelim ve sevdiklerimize daha cok yardimci olalim.

 

www.ruki.org ana sayfamdir

 

ruki@ruki.org yazabilirsiniz.